Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης: Η ιστορική 26η Οκτωβρίου 1912
Η 26η Οκτωβρίου αποτελεί μια ημέρα με ιδιαίτερη ιστορική και θρησκευτική σημασία για τη Θεσσαλονίκη. Την ημέρα αυτή, το 1912, η πόλη απελευθερώθηκε από την οθωμανική κυριαρχία, ύστερα από 480 χρόνια, ενώ παράλληλα τιμάται η μνήμη του Αγίου Δημητρίου, ο οποίος είναι ο πολιούχος της.
Στις αρχές Οκτωβρίου του 1912, η Ελλάδα είχε εισέλθει σε πολεμική σύγκρουση με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, η οποία βρισκόταν σε περίοδο παρακμής. Στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, η Ελλάδα είχε συμμαχήσει με τη Βουλγαρία και τη Σερβία, με κοινό στόχο την αντιμετώπιση των οθωμανικών δυνάμεων.
Ο ελληνικός στρατός σημείωνε διαδοχικές επιτυχίες στη Δυτική Μακεδονία. Ωστόσο, από τις πρώτες κιόλας ημέρες του πολέμου είχε προκύψει έντονη διαφωνία ανάμεσα στον αρχιστράτηγο και διάδοχο του θρόνου Κωνσταντίνο και τον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο. Ο Κωνσταντίνος θεωρούσε προτεραιότητα την κατάληψη του Μοναστηρίου, βορειότερα, ενώ ο Βενιζέλος ανησυχούσε ότι, αν καθυστερούσε ο ελληνικός στρατός, η Θεσσαλονίκη θα μπορούσε να πέσει στα χέρια των Βουλγάρων. Για τον λόγο αυτό, επέμενε να κατευθυνθούν οι ελληνικές δυνάμεις προς τη Θεσσαλονίκη, τη φυσική πρωτεύουσα της Μακεδονίας, η οποία είχε τεράστια στρατηγική αξία και αποτελούσε διαχρονικό στόχο του ελληνισμού. Η επιμονή του αποτυπώθηκε και στο αυστηρό τηλεγράφημά του προς τον Κωνσταντίνο: «Καθιστώ υμάς υπευθύνους διά πάσαν αναβολήν έστω και στιγμής».
Τελικά, με τη μεσολάβηση του πατέρα του, βασιλιά Γεωργίου Α΄, ο Κωνσταντίνος συμφώνησε να αλλάξει πορεία. Στις 25 Οκτωβρίου, η εμπροσθοφυλακή του ελληνικού στρατού έφτασε έξω από τη Θεσσαλονίκη. Σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη αυτή είχε παίξει η νίκη των ελληνικών δυνάμεων στη Μάχη των Γιαννιτσών, στις 19 και 20 Οκτωβρίου, η οποία διευκόλυνε την προέλασή τους προς την πόλη.
Ο Οθωμανός διοικητής της Θεσσαλονίκης, Χασάν Ταξίν Πασάς, αντιλαμβανόμενος τη δυσχερή θέση του, αναγκάστηκε να αναζητήσει μια συμφωνία για την παράδοση της πόλης. Στις 25 Οκτωβρίου, οι απεσταλμένοι του πρότειναν στον Κωνσταντίνο να επιτραπεί στον οθωμανικό στρατό να αποσυρθεί στο Καραμπουρνού, διατηρώντας τον οπλισμό του και παραμένοντας εκεί μέχρι τη λήξη του πολέμου. Ο Έλληνας αρχιστράτηγος απέρριψε την πρόταση αυτή και αντιπρότεινε την παράδοση του στρατού και τη μεταφορά του στη Μικρά Ασία, με έξοδα της ελληνικής κυβέρνησης.
Έπειτα από διαπραγματεύσεις, ο Ταξίν Πασάς αποδέχθηκε τελικά τους όρους του Κωνσταντίνου. Στις 23:00 της 26ης Οκτωβρίου, ανήμερα της γιορτής του Αγίου Δημητρίου, οι Έλληνες αξιωματικοί Ιωάννης Μεταξάς, ο μετέπειτα δικτάτορας και πρωταγωνιστής του «ΟΧΙ», και Βίκτωρ Δούσμανης μετέβησαν στο Διοικητήριο της Θεσσαλονίκης. Εκεί υπέγραψαν τα πρωτόκολλα με τα οποία η πόλη παραδιδόταν στον ελληνικό στρατό, σηματοδοτώντας την απελευθέρωσή της.
Με βάση τους όρους της συμφωνίας, αιχμάλωτοι παραδίδονταν 25.000 Οθωμανοί στρατιώτες και 1.000 αξιωματικοί. Παράλληλα, ο ελληνικός στρατός αποκτούσε τον βαρύ και ελαφρύ οπλισμό των οθωμανικών δυνάμεων, ο οποίος περιλάμβανε 70 πυροβόλα, 30 πολυβόλα, 70.000 τυφέκια, καθώς και πυρομαχικά.
Το πρωί της 27ης Οκτωβρίου, δύο τάγματα ευζώνων εισήλθαν στη Θεσσαλονίκη και ύψωσαν την ελληνική σημαία στο Διοικητήριο. Την ίδια στιγμή, οι υπόλοιπες ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις άρχισαν να καταλαμβάνουν στρατηγικές θέσεις στα υψώματα γύρω από την πόλη, ενισχύοντας τον έλεγχο της περιοχής.
Την επόμενη ημέρα, στις 28 Οκτωβρίου 1912, στις 11:00 το πρωί, ο Κωνσταντίνος μπήκε στη Θεσσαλονίκη μαζί με το επιτελείο του. Το μεσημέρι τελέστηκε πανηγυρική δοξολογία στον ναό του Αγίου Μηνά, σε κλίμα συγκίνησης για την απελευθέρωση της πόλης.
Την ίδια ημέρα, έφτασαν στα περίχωρα της Θεσσαλονίκης και οι βουλγαρικές δυνάμεις. Ο στρατηγός Τεοντορόφ, επικεφαλής της βουλγαρικής μεραρχίας, ζήτησε από τον Κωνσταντίνο την άδεια να εισέλθει στην πόλη και να εγκαταστήσει εκεί τα στρατεύματά του. Το αίτημά του απορρίφθηκε. Μετά από διαπραγματεύσεις, συμφωνήθηκε να εισέλθουν προσωρινά για λίγες ημέρες ανάπαυσης δύο βουλγαρικά τάγματα, υπό την ηγεσία των πριγκίπων Βόρι και Κυρίλλου. Ωστόσο, εξαιτίας της σύγχυσης που επικράτησε, τελικά εισήλθε στην πόλη ένα ολόκληρο βουλγαρικό σύνταγμα. Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε την έντονη δυσαρέσκεια του Βενιζέλου, καθώς οι Βούλγαροι επιδίωκαν να καταστήσουν σαφή την παρουσία τους και να διατηρήσουν λόγο στις εξελίξεις στη Μακεδονία. Με αυτόν τον τρόπο, άρχισαν να διαμορφώνονται οι συνθήκες που θα οδηγούσαν στον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο.
Στις 29 Οκτωβρίου 1912, ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ εισήλθε στη Θεσσαλονίκη, επισφραγίζοντας με την παρουσία του την απελευθέρωσή της. Οι Έλληνες κάτοικοι τον υποδέχθηκαν με ενθουσιασμό. Αντίθετα, η πολυπληθέστερη πληθυσμιακή κοινότητα της πόλης, οι Εβραίοι, δεν έκρυψε την απογοήτευσή της, καθώς είχε υποστηρίξει την προοπτική διεθνοποίησης της Θεσσαλονίκης, αντί της ένταξής της στο ελληνικό κράτος.
Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η στρατηγική σημασία της πόλης, η έκβαση των στρατιωτικών επιχειρήσεων και οι διπλωματικές αντιπαραθέσεις που τη συνόδευσαν καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό τις εξελίξεις στη Μακεδονία και διαμόρφωσαν το ιστορικό μέλλον της περιοχής.
Ads
