Στα Τρίκαλα ανταμώνουν οι μνήμες του κάμπου – Έρχεται το 2ο Συνέδριο Καραγκούνηδων
Από τις 13 έως τις 15 Νοεμβρίου, ένα τριήμερο αφιερωμένο στην ιστορία, την παράδοση και τους ανθρώπους της θεσσαλικής γης, με ξεχωριστό αφιέρωμα στον «Θεσσαλικό Κύκλο» και τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Κώστα Βίρβου.
Υπάρχουν μνήμες που ζουν στα τραγούδια, στις φορεσιές, στις κουβέντες των παλαιότερων και στα έθιμα που συνεχίζουν να ενώνουν τις γενιές. Αυτές τις μνήμες, μαζί με την ιστορική διαδρομή και την πολιτιστική κληρονομιά των Καραγκούνηδων, φέρνει στο προσκήνιο το 2ο Συνέδριο Καραγκούνηδων Ν. Τρικάλων, που θα πραγματοποιηθεί από την Παρασκευή 13 έως την Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026, στο Πνευματικό Κέντρο Τρικάλων και στο Μουσείο Τσιτσάνη.
Με κεντρικό θέμα «Η δράση των Καραγκούνηδων στον χώρο και στον χρόνο», η διοργάνωση φιλοδοξεί να αποτελέσει ένα ουσιαστικό αντάμωμα γνώσης και παράδοσης. Μια ευκαιρία να φωτιστούν η ζωή, οι αγώνες, η γλώσσα και οι δημιουργικές εκφράσεις των ανθρώπων του κάμπου, αλλά και να περάσει αυτή η πολύτιμη παρακαταθήκη στις νεότερες γενιές.
Το συνέδριο διοργανώνει η Ένωση Καραγκούνηδων Ν. Τρικάλων, με τη συμμετοχή συλλόγων του κάμπου, σε συνδιοργάνωση με την Περιφέρεια Θεσσαλίας – Περιφερειακή Ενότητα Τρικάλων και με την υποστήριξη του Δήμου Τρικκαίων και του Μουσείου Τσιτσάνη. Η είσοδος είναι ελεύθερη.
Μια ξεχωριστή πρώτη βραδιά για τον Κώστα Βίρβο
Η πρώτη ημέρα, την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου, είναι αφιερωμένη στον «Θεσσαλικό Κύκλο», σε στίχους Κώστα Βίρβου και μουσική Γιάννη Μαρκόπουλου, με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη γέννηση του σπουδαίου Τρικαλινού στιχουργού.
Η προσέλευση στο Πνευματικό Κέντρο, στην αίθουσα «Δημήτρης Καβράκος», θα ξεκινήσει στις 18:30, ενώ στις 19:00 αντιπροσωπείες χορευτών από συλλόγους της Ένωσης θα ανοίξουν το πρόγραμμα με τον χορό «Καραγκούνα», δίνοντας από την πρώτη στιγμή τον χαρακτήρα της συνάντησης.
Ο διδάκτωρ Ιστορίας Αγαθοκλής Αζέλης θα παρουσιάσει το αγροτικό ζήτημα στη Θεσσαλία από το 1881 έως το 1974, φωτίζοντας το κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο της εποχής. Η Μαρία Βίρβου, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Πειραιώς, κόρη και βιογράφος του δημιουργού, θα μιλήσει για τον «Θεσσαλικό Κύκλο» και τη σύνδεσή του με τη ζωή του πατέρα της.
Στη βραδιά θα συμμετάσχει η Θεατρική Ομάδα του 3ου Δημοτικού Σχολείου Τρικάλων «Κώστας Βίρβος», παρουσιάζοντας την «Παράσταση του Αρκουδιάρη», θεατρική διασκευή αποσπάσματος από το ιστορικό μυθιστόρημα της Μαρούλας Κλιάφα «Ένα δέντρο στην αυλή μας», σε επιμέλεια της θεατρολόγου Εύης Κουκουράβα.
Το αφιέρωμα θα ολοκληρωθεί μουσικά, με τραγούδια του «Θεσσαλικού Κύκλου» από τους Ανδρέα Τσέγα, Νίκο Κεραμιώτη, Δήμητρα Καλλιάρα, Νίκο Παπαϊωάννου και Ευθύμη Γρηγορίου.
Η ιστορία και η καθημερινότητα των Καραγκούνηδων στο επίκεντρο
Το Σάββατο 14 και την Κυριακή 15 Νοεμβρίου, οι εργασίες μεταφέρονται στο Μουσείο Τσιτσάνη, όπου πανεπιστημιακοί, ερευνητές της Ακαδημίας Αθηνών, ιστορικοί, λαογράφοι και μελετητές της τοπικής ιστορίας θα παρουσιάσουν ένα πλούσιο σύνολο εισηγήσεων.
Η θεματολογία αγγίζει τη γλώσσα και το καραγκούνικο λεξιλόγιο, την εξέλιξη του χορού «Καραγκούνα», τα παραμύθια, τα έθιμα, τις μετακινήσεις πληθυσμών, τους παλιούς οικισμούς και τα αρχαιολογικά ευρήματα. Παράλληλα, αναδεικνύονται οι αγροτικοί αγώνες, η θέση των γυναικών, η καθημερινότητα των κατοίκων της υπαίθρου και η σχέση του πολιτισμικού τοπίου με τις φυσικές καταστροφές.
Ξεχωριστό ενδιαφέρον για την περιοχή της Φαρκαδόνας παρουσιάζουν η εισήγηση της φιλολόγου του ΓΕΛ Φαρκαδόνας και συγγραφέα Ευαγγελίας Γραμμένου, με θέμα τα καραγκούνικα παραμύθια ως φορείς διαβαλκανικής πολιτισμικής μνήμης, καθώς και η παρουσίαση του Δημητρίου Δήμου για τον Κοινοτικό Νερόμυλο της Κρήνης Τρικάλων, την ιστορική του διαδρομή και τη θέση του στην κοινωνική και οικονομική ζωή του τόπου.
Τις επιστημονικές εργασίες θα πλαισιώσουν παραδοσιακά τραγούδια, χοροί και δρώμενα από συλλόγους, ενώ το Σάββατο θα προσφερθούν καραγκούνικες πίτες, παρασκευασμένες από γυναίκες των συλλόγων της Ένωσης.
Το 2ο Συνέδριο Καραγκούνηδων Ν. Τρικάλων είναι μια ανοιχτή πρόσκληση γνωριμίας με τις ρίζες μας. Με τους ανθρώπους που μόχθησαν στη θεσσαλική γη, κράτησαν ζωντανές τις κοινότητές τους και μας παρέδωσαν έναν πολιτισμό που αξίζει να γνωρίζουμε, να μελετούμε και να συνεχίζουμε.
Για τρεις ημέρες, ο κάμπος θα αφηγηθεί τις ιστορίες του. Και στα Τρίκαλα θα ανταμώσουν όσοι θέλουν να τις ακούσουν και να τις κρατήσουν ζωντανές.
Αναλυτικά το πρόγραμμα του 2ου Συνεδρίου Καραγκούνηδων Ν. Τρικάλων
Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026
Πνευματικό Κέντρο Τρικάλων – Αίθουσα «Δημήτρης Καβράκος»
18:30–19:00 | Προσέλευση
19:00–19:10 | Χορός «Καραγκούνα»
Συμμετέχουν αντιπροσωπείες χορευτών από συλλόγους-μέλη της Ένωσης Καραγκούνηδων Ν. Τρικάλων:
Πολιτιστικός Σύλλογος Αγίας Κυριακής, Πολιτιστικός Σύλλογος Αμπελακίων, Πολιτιστικός-Λαογραφικός Σύλλογος Τρικάλων «Οι Θεριστάδες», Πολιτιστικός Σύλλογος Κλοκοτού «Ο Φάρκας – Η Αγία Σοφία», Πολιτιστικός Σύλλογος Κόκκινου Πύργου, Πολιτιστικός Σύλλογος Κρήνης, Πολιτιστικός Σύλλογος Λογγακίου, Σύλλογος Γυναικών Οιχαλίας, Πολιτιστικός Σύλλογος Παλαιοπύργου, Πολιτιστικός Σύλλογος Φαλώρειας, Πολιτιστικός Σύλλογος Φωτάδας «Τα Μαυρονέρια» και Χορευτικός Όμιλος Τρικάλων (Χ.Ο.Τ.).
Μουσικοί: Γιώργος Κολτσίδας, κλαρίνο · Βασίλης Μητσιάκης, λαούτο · Βασίλης Γαλάνης, ντέφι.
19:10–19:30 | Έναρξη – Χαιρετισμοί
19:30–19:50 | Το αγροτικό ζήτημα στη Θεσσαλία (1881–1974): Από τα οθωμανικά τσιφλίκια στην ελεύθερη γαιοκτησία. Κοινωνικοϊστορικό και ηθογραφικό πλαίσιο.
Εισηγητής: Αγαθοκλής Αζέλης, διδάκτωρ Ιστορίας, μάστερ Δημιουργικής Γραφής.
19:50–20:10 | Ο «Θεσσαλικός Κύκλος» και η σύνδεσή του με τη ζωή του Κώστα Βίρβου.
Εισηγήτρια: Μαρία Βίρβου, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Πειραιώς, κόρη και βιογράφος του Κώστα Βίρβου.
20:10–20:30 | «Η Παράσταση του Αρκουδιάρη»
Θεατρική διασκευή αποσπάσματος από το ιστορικό μυθιστόρημα της Μαρούλας Κλιάφα «Ένα δέντρο στην αυλή μας», από τη Θεατρική Ομάδα του 3ου Δημοτικού Σχολείου Τρικάλων «Κώστας Βίρβος».
Επιμέλεια: Εύη Κουκουράβα, θεατρολόγος.
20:30–21:15 | Παρουσίαση τραγουδιών του «Θεσσαλικού Κύκλου» Βίρβου–Μαρκόπουλου
Συμμετέχουν:
- Ανδρέας Τσέγας: πιάνο, καλλιτεχνική επιμέλεια.
- Νίκος Κεραμιώτης: τραγούδι.
- Δήμητρα Καλλιάρα: τραγούδι, κανονάκι.
- Νίκος Παπαϊωάννου: κιθάρα.
- Ευθύμης Γρηγορίου: μπουζούκι.
21:15–21:30 | Απονομή αναμνηστικών
Σάββατο 14 Νοεμβρίου 2026 – Πρωί
Αίθουσα Μουσείου Τσιτσάνη
09:00–09:30 | Προσέλευση – Εγγραφές – Παραλαβή φακέλων
Πρώτη συνεδρία
Προεδρείο: Γεώργιος Τσιχριντζής, καθηγητής του Πανεπιστημίου Πειραιώς, και Βαΐα Πάλλα, γραμματέας του Δ.Σ. της Ένωσης Καραγκούνηδων Ν. Τρικάλων.
09:30–09:45 | Ζητήματα πολιτισμικού τοπίου της θεσσαλικής πεδιάδας και φυσικές καταστροφές.
Εισηγητής: Ευάγγελος Καραμανές, διευθυντής του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.
09:45–10:00 | Χρήστος Χρηστοβασίλης – Θεσσαλικές αναμνήσεις (Καραγκούνηδες της Δυτικής Θεσσαλίας του 19ου αιώνα).
Εισηγητές:
- Απόστολος Μαγουλιώτης, τ. καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
- Φωτεινή Λέκκα, διδάκτωρ Ιστορίας, μουσειολόγος, βιομηχανική αρχαιολόγος, προϊσταμένη Τμήματος Μουσείων Δήμου Καρδίτσας.
- Βάιος Καμινιώτης, ερευνητής Γ΄ βαθμίδας του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.
10:00–10:15 | Διαχρονική εξέλιξη του χορού «Καραγκούνα».
Εισηγητής: Αντώνιος Παπαμιχαήλ, εκπαιδευτικός, λαογράφος.
10:15–10:30 | Οικογενειακά επώνυμα από τα χωριά Περιστέρα, Σαρακίνα, Θεόπετρα και Αύρα μέσα από τα εκλογικά έγγραφα του 1883.
Εισηγητής: Αθανάσιος Μπρέντας, ερευνητής Γενεαλογίας και Τοπικής Ιστορίας Δυτικής Θεσσαλίας.
10:30–11:00 | Συζήτηση
11:00–11:30 | Διάλειμμα – Καφές
Δεύτερη συνεδρία
Προεδρείο: Θεόδωρος Θάνος, καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, και Κατερίνα Κουβάτη, μέλος της Οργανωτικής Επιτροπής του Συνεδρίου.
11:30–11:45 | Διαχρονική σύσταση και προέλευση του καραγκούνικου λεξιλογίου.
Εισηγητής: Συμεών Τσολακίδης, ερευνητής Β΄ βαθμίδας του Κέντρου Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων – Ι.Λ.Ν.Ε. (Ιστορικό Λεξικό Νέας Ελληνικής) της Ακαδημίας Αθηνών.
11:45–12:00 | Εγκαταλειμμένοι οικισμοί στην περιοχή των Τρικάλων σε δύο προθέσεις της Μονής του Δουσίκου, 16ος–17ος αιώνας.
Εισηγητής: Κώστας Σπανός, εκδότης του περιοδικού «Θεσσαλικό Ημερολόγιο», πρόεδρος του Ομίλου Φίλων της Θεσσαλικής Ιστορίας.
12:00–12:15 | Από τον Κάμπο στον Μύθο: Τα Καραγκούνικα Παραμύθια ως Φορείς Διαβαλκανικής Πολιτισμικής Μνήμης.
Εισηγήτρια: Ευαγγελία Γραμμένου, φιλόλογος Γενικού Λυκείου Φαρκαδόνας, συγγραφέας, μάστερ στη Δημιουργική Γραφή και την Εκπαίδευση.
12:15–12:30 | Οι Καραγκούνηδες – Μια πορεία από την απαξίωση στην καταξίωση και την αυτοεκτίμηση.
Εισηγητής: Κώστας Πουλιανίτης, ερευνητής, συγγραφέας.
12:30–13:00 | Συζήτηση
13:00–13:30 | Δρώμενα
Ερμηνεία καραγκούνικων τραγουδιών από ομάδα γυναικών του Λαογραφικού Πολιτιστικού Συλλόγου «Οι Θεριστάδες» και παραδοσιακοί χοροί από τον Χορευτικό Όμιλο Τρικάλων (Χ.Ο.Τ.).
13:30–14:00 | Ελαφρύ γεύμα με καραγκούνικες πίτες
Οι πίτες παρασκευάζονται και προσφέρονται από γυναίκες των συλλόγων της Ένωσης Καραγκούνηδων Ν. Τρικάλων.
Σάββατο 14 Νοεμβρίου 2026 – Απόγευμα
Αίθουσα Μουσείου Τσιτσάνη
17:30–18:00 | Προσέλευση – Καφές
Πρώτη συνεδρία
Προεδρείο: Δημήτρης Τσιγάρας, λαογράφος, πρώην δήμαρχος Καλλιδένδρου, και Κωνσταντίνος Μανασής, υπεύθυνος Δημοσίων Σχέσεων του Δ.Σ. της Ένωσης Καραγκούνηδων Ν. Τρικάλων.
18:00–18:15 | Χαρακτηριστικά στοιχεία της Θεσσαλικής-Καραγκούνικης διαλέκτου.
Εισηγητής: Σωτήριος Οικονόμου, δάσκαλος, συγγραφέας.
18:15–18:30 | Φυγή, μετοικεσία, εγκατάσταση Καραγκούνηδων Καρδίτσας–Τρικάλων στ’ Άγραφα, Κόζιακα, Ασπροπόταμο, Χάσια (1390–1881) και η σχέση τους με τον Αγραφιώτη αρματολό Χορμόπουλο· η σημαία των Αγράφων (1684–1822).
Εισηγητής: Δημήτρης Κ. Αγγελής, συγγραφέας, αντιστράτηγος ε.α. ΕΛ.ΑΣ.
18:30–18:45 | Αρχαιολογικά ευρήματα στη γη των Καραγκούνηδων.
Εισηγήτρια: Ελένη Ασημακοπούλου, αρχαιολόγος.
18:45–19:15 | Συζήτηση
19:15–19:30 | Διάλειμμα
Δεύτερη συνεδρία
Προεδρείο: Δημήτριος Παν. Παπαβασιλείου, φιλόλογος, ερευνητής, και Στέργιος Κυριάκος, ταμίας του Δ.Σ. της Ένωσης Καραγκούνηδων Ν. Τρικάλων.
19:30–19:45 | Το αγώι ξυπνάει τον αγωγιάτη. Η περίπτωση της Παρασκευής Τσιαφίτσια (Μπαμπάναινας) από το Αγναντερό.
Εισηγητές: Δημήτριος Πλιάκας, θεολόγος, ερευνητής, και Απόστολος Μαγουλιώτης, τ. καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
19:45–20:00 | Τα Λαζαρίτικα Κάλαντα στην Κρηνίτσα Τρικάλων: Τελετουργία, Συμβολισμός και Κοινοτική Συνοχή.
Εισηγητές:
- Μαριάννα Αποστόλου, MSc, M.A., πολιτισμολόγος, πρόεδρος του Επιμορφωτικού και Πολιτιστικού Συλλόγου Κρηνίτσας.
- Σωτήριος Γουσόπουλος, MSc, M.A., εκπαιδευτικός Φυσικής Αγωγής του 8ου Γενικού Λυκείου Τρικάλων.
20:00–20:15 | Η πολιτισμική και ιστορική φυσιογνωμία της Θεόπετρας ως Καραγκούνικου χωριού.
Εισηγητής: Χρήστος Κόρδας, αντιπρόεδρος του Πολιτιστικού και Λαογραφικού Συλλόγου Αγναντιάς, φοιτητής στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
20:15–20:30 | Συζήτηση
Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026
Αίθουσα Μουσείου Τσιτσάνη
09:00–09:15 | Προσέλευση
Πρώτη συνεδρία
Προεδρείο: Χρήστος Μπουλούμπασης, πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής του Συνεδρίου, και Ρίτσα Καρατζά, μέλος της Οργανωτικής Επιτροπής.
09:15–09:30 | Ο κύκλος της ζωής (γέννηση–θάνατος).
Εισηγήτρια: Σωτηρία (Ρούλα) Σακελλαρίου-Παπαϊωάννου, νηπιαγωγός.
09:30–09:45 | Αγροτικό Ζήτημα Θεσσαλίας: Οι Αγώνες των Καραγκούνηδων και ο ρόλος των Μεγάλων Καλυβίων.
Εισηγητής: Ευθύμιος Αθ. Κουφογιάννης, φιλόλογος, διευθυντής του 4ου Πειραματικού Γενικού Λυκείου Τρικάλων «Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης».
09:45–10:00 | Η παρουσία των Ελληνίδων και Οθωμανών γυναικών στις αγοραπωλησίες γης στη δυτική Θεσσαλία (1882–1915): Συμβολή στη μελέτη της γυναικείας ιδιοκτησίας μέσα από τα βιβλία μεταγραφών του Ειρηνοδικείου του Δήμου Τιτανίου/Παλαμά.
Εισηγήτρια: Σοφία Τζέλλα, καθηγήτρια Φυσικής Αγωγής, συγγραφέας.
10:00–10:15 | 1881–1900, Ειδήσεις από τις εφημερίδες της εποχής για την καθημερινή ζωή των κατοίκων της υπαίθρου στα Τρίκαλα.
Εισηγητής: Δημήτριος Παν. Παπαβασιλείου, φιλόλογος, ερευνητής.
10:15–10:45 | Συζήτηση
10:45–11:15 | Διάλειμμα – Καφές
Δεύτερη συνεδρία
Προεδρείο: Αντώνης Παπαμιχαήλ, πρόεδρος της Επιστημονικής Επιτροπής του Συνεδρίου, και Ευαγγελία Ζήση, αντιπρόεδρος της Ένωσης Καραγκούνηδων Ν. Τρικάλων.
11:15–11:30 | Η ανάδειξη της θεσμικής ένταξης των γυναικών στον πολιτικό βίο και η διερεύνηση της κοινωνικής και δημογραφικής φυσιογνωμίας μιας Καραγκούνικης αγροτικής κοινότητας σε μια κρίσιμη ιστορική καμπή.
Με βάση τον εκλογικό κατάλογο γυναικών της Κοινότητας Βαλτινού Νομού Τρικάλων του έτους 1950, μετά των παραρτημάτων 1954–1962.
Εισηγητής: Δημήτρης Τσιγάρας, λαογράφος, πρώην δήμαρχος Καλλιδένδρου.
11:30–11:45 | Το «μάτι» του Ν. Καρδίτσας, το «φυλαχτό» του κάμπου.
Εισηγήτρια: Αποστολία Κυργιάκη, συγγραφέας, γραφίστρια.
11:45–12:00 | Ο Κοινοτικός Νερόμυλος της Κρήνης Τρικάλων: Ιστορικό Οδοιπορικό, Κοινωνικοοικονομικές Δομές και η Μνήμη του Νερού στην Ύπαιθρο του Δήμου Φαρκαδόνας.
Εισηγητής: Δημήτριος Δήμου, πτυχιούχος Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής, μάστερ στην Επιχειρηματικότητα.
12:00–12:15 | Φυτικά σταυροειδή χειροτεχνήματα στον παραδοσιακό πολιτισμό των Καραγκούνηδων (συμβολισμοί, χρήσεις και καταβολές).
Εισηγητές: Χαράλαμπος Τσιχτής, ερευνητής Τοπικής Ιστορίας και Λαογραφίας, και Σοφία Τζέλλα, καθηγήτρια Φυσικής Αγωγής, συγγραφέας.
12:15–12:45 | Συζήτηση
12:45–13:00 | Δρώμενα
Παραδοσιακοί χοροί από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Φωτάδας «Τα Μαυρονέρια» και τον Πολιτιστικό Σύλλογο Κλοκοτού «Ο Φάρκας – Η Αγία Σοφία».
13:00–13:30 | Λήξη του Συνεδρίου – Απονομή βεβαιώσεων
Η είσοδος σε όλες τις εκδηλώσεις και τις εργασίες του συνεδρίου είναι ελεύθερη.
Ads
