Κώστας Σπανός: Ο ακούραστος θεματοφύλακας της Θεσσαλικής Ιστορίας μιλά στο KriniLive.gr
Για περισσότερα από πενήντα χρόνια, ο Κώστας Σπανός αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μορφές της ιστορικής έρευνας της Θεσσαλίας. Με πάνω από 673 δημοσιεύσεις, δεκάδες βιβλία, αμέτρητα αρχειακά ευρήματα και το μνημειώδες έργο του Θεσσαλικού Ημερολογίου, έχει καταφέρει όχι μόνο να φωτίσει άγνωστες πτυχές της τοπικής ιστορίας, αλλά και να διαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρελθόν της Θεσσαλίας.
Στη συνέντευξη που παραχώρησε στο KriniLive.gr, ο κορυφαίος Θεσσαλός ερευνητής μιλά για τα πρώτα του βήματα, για την αγάπη του προς τα χειρόγραφα και τις ενθυμήσεις, για τις μεγαλύτερες συγκινήσεις που του χάρισε η έρευνα, αλλά και για την αξία της τοπικής ιστορίας σε έναν κόσμο που αλλάζει. Με λόγο σεμνό και ουσιαστικό, ο Κώστας Σπανός μας ταξιδεύει σε μια ζωή αφιερωμένη στην αναζήτηση της αλήθειας μέσα από τα αρχεία — μια ζωή που έγινε παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές.
Α. Προσωπική πορεία & πρώτα βήματα
1. Κύριε Σπανέ, πώς ξεκίνησε η δική σας σχέση με την Ιστορία της Θεσσαλίας; Υπήρξε κάποιο γεγονός ή πρόσωπο που σας ώθησε προς αυτή την κατεύθυνση;
Κ. Σπανός:
Κύριε Λακιάρα, ευχαριστώ για την τιμή που με κάνετε, για να μιλήσουμε για την Ιστορία της Θεσσαλίας και το Θεσσαλικό Ημερολόγιο.
Η Ιστορία ήταν το καλύτερο, για εμένα, μάθημα στο Δημοτικό και κυρίως στο Γυμνάσιο. Ενδιαφερόμουν πάντα να μάθω την ιστορία της οικογένειάς μου και της Δεσκάτης, της πατρίδας μου. Γύρω στο 1960, ένας γιατρός από τα Τρίκαλα ίδρυσε στη Δεσκάτη έναν σύλλογο με λίγα λογοτεχνικά και ιστορικά βιβλία, τα οποία γρήγορα αυξήθηκαν, και είχα την ευκαιρία να δανείζομαι τα ιστορικού ενδιαφέροντος. Η μελέτη τους με ώθησε στη μελέτη αποκλειστικώς ιστορικών βιβλίων.
Μετά τον διορισμό μου σε σχολείο ενός απομονωμένου χωριού των Αγράφων, άρχισα να παρακολουθώ τα περιοδικά της εποχής (1965-1974) και να δημοσιεύω λαογραφικά και ιστορικά άρθρα. Έτσι μου έγινε καθημερινή συνήθεια η μελέτη της Ιστορίας και η συγγραφή.
2. Από το 1968 μέχρι σήμερα η ερευνητική σας πορεία είναι αδιάκοπη. Τι ήταν αυτό που σας κράτησε τόσο σταθερά προσηλωμένο στην ιστορική έρευνα επί μισό αιώνα;
Κ. Σπανός:
Η συγγραφή ενός άρθρου με δανεισμό πληροφοριών από προηγούμενα δημοσιεύματα δεν προσφέρει πολλά στον αναγνώστη. Αξία έχουν τα δημοσιεύματα που προσφέρουν νέα στοιχεία, τα οποία εντοπίζονται σε ανέκδοτα έγγραφα των Γενικών Αρχείων του Κράτους, της Εθνικής Βιβλιοθήκης, των μοναστηριών κ.ά.
Η χαρά του εντοπισμού άγνωστων Θεσσαλών αγωνιστών του 1821, νέων πληροφοριών, πατριαρχικών και άλλων εκκλησιαστικών εγγράφων, εγγράφων κοινωνικής ζωής (πωλητήρια, διαθήκες, προικοσύμφωνα, αφιερώματα), με τα οποία γνωρίζουμε νέα πρόσωπα και γεγονότα της Θεσσαλίας, όλα αυτά ασκούν μεγάλη έλξη στον ερευνητή της τοπικής Ιστορίας. Για όλα αυτά – και για πολλά άλλα – είμαι 50 χρόνια στην έρευνα.
Β. Το ερευνητικό έργο
3. Έχετε δημοσιεύσει πάνω από 673 μελέτες και άρθρα και ένα τεράστιο πλήθος βιβλίων και εκδόσεων. Ποια από αυτά θεωρείτε ορόσημο στη δική σας πορεία;
Κ. Σπανός:
Αγαπώ όλα τα βιβλία μου. Πιο σημαντικό, μετά το δίτομο έργο Θεσσαλικές Ενθυμήσεις (1404-1881), θεωρώ το Λεξικό των Θεσσαλικών Βαφτιστικών Ονομάτων (16ος–19ος αι.). Τριάντα χρόνια μελέτης κωδίκων (προθέσεων και καταστίχων) από σχεδόν όλα τα θεσσαλικά μοναστήρια. Είναι το μοναδικό για την ελληνική περιφέρεια.
4. Το αρχείο σας μαρτυρά αγάπη για χειρόγραφα, προθέσεις, επιγραφές, ενθυμήσεις. Τι σας γοητεύει περισσότερο;
Κ. Σπανός:
Από τη μελέτη των ενθυμήσεων έχω συγκεντρώσει άγνωστες ή λησμονημένες καταγραφές γεγονότων από το 1404 έως το 1881: σεισμούς, επιδημίες, πλημμύρες, λεηλασίες Οθωμανών, δράση αρματολών, ονόματα επισκόπων, επαναστατικά κινήματα κλπ.
Οι επιγραφές προσδιορίζουν τον χρόνο ανέγερσης ενός ναού, τον επίσκοπο, τον αγιογράφο και τις εικόνες του ναού ή του μοναστηριού.
Τα χειρόγραφα είναι αιτήσεις αγωνιστών που παρέμειναν πτωχοί στην ελεύθερη Ελλάδα και ζητούσαν ενίσχυση από την Πολιτεία. Πολλά είναι πατριαρχικά σιγίλια, αγοραπωλησίες, έγγραφα οικογενειακού δικαίου. Στη συντριπτική τους πλειοψηφία μεγάλης ιστορικής αξίας.
5. Ποια ανακάλυψη σας συγκίνησε περισσότερο;
Κ. Σπανός:
Πολλά τεκμήρια με συγκίνησαν:
– Τα έγγραφα συμμετοχής στο 1821 του αρματολού Νάνου Ψείρα της Δεσκάτης και των βορείων Χασίων.
– Τα κατάστιχα της μονής Βαρλαάμ με τα ονόματα κατοίκων της Καλαμπάκας (1754-1790), μεταξύ των οποίων της Δεσκάτης και των γύρω οικισμών.
– Οι οθωμανικές απογραφές (1454/55–1570) στο Θεσσαλικό Ημερολόγιο.
Συγκινήθηκα από τον αγώνα των προγόνων μας να παραμείνουν Έλληνες και Χριστιανοί.
6. Πώς αντιλαμβάνεστε τη σημασία των ονομάτων στην ιστορική μνήμη;
Κ. Σπανός:
Με βάση το Λεξικό διαπιστώνεται ότι οι Θεσσαλοί συνέχισαν την ονοματολογική παράδοση του Βυζαντίου (Ανδρόνικος, Κομνηνός, Παλαιολόγος κ.λπ.) χωρίς να λησμονήσουν την Αρχαιότητα (Αθηνά, Αλέξανδρος, Ανδρομάχη, Δάφνη, Ηρακλής κ.ά.).
7. Ποιες από τις μελέτες σας «διόρθωσαν» ή βελτίωσαν την επικρατούσα άποψη;
Κ. Σπανός:
Οι μελέτες στις ανέκδοτες πηγές μπορεί να μη αλλάζουν πολλά από τα καθιερωμένα, αλλά βελτιώνουν πολλές καταστάσεις. Ακόμη και η πιο μικρή διόρθωση είναι προσφορά στη σωστή εκτίμηση των γεγονότων.
Γ. Η έκδοση του Θεσσαλικού Ημερολογίου
9. Από το 1980 εκδίδετε το Θεσσαλικό Ημερολόγιο — 88 τόμοι. Πώς διατηρείτε ζωντανό αυτόν τον θεσμό 46 χρόνια;
Κ. Σπανός:
Η έκδοση οφείλεται στην αγάπη των συνδρομητών του, με τη βοήθεια των οποίων αντιμετωπίζω τα έξοδα χωρίς κρατική ενίσχυση, και στην αγάπη των συνεργατών που συχνά μοιραζόμαστε υλικό. Θέλουμε να φωτίσουμε σελίδες της Ιστορίας μας.
10. Ποια είναι η μεγαλύτερη δυσκολία και ποια η μεγαλύτερη χαρά;
Κ. Σπανός:
Δύο μεγάλες δυσκολίες: οι διορθώσεις των δοκιμίων (τρεις φορές) και η προώθηση του τόμου — κυρίως η ταχυδρομική αποστολή.
Δ. Διακρίσεις & Βραβεύσεις
11. Ποια διάκριση θεωρείτε σημαντικότερη;
Κ. Σπανός:
Όλες οι διακρίσεις είναι σημαντικές, με πρώτη της Ακαδημίας Αθηνών. Ιδιαίτερα συγκινήθηκα όταν με τίμησε ο μητροπολίτης Ελασσόνας την ημέρα της ονομαστικής μου εορτής.
12. Πώς νιώσατε όταν σας συνεχάρη ο Πρόεδρος Κωστής Στεφανόπουλος;
Κ. Σπανός:
Συγκινήθηκα διότι με συνεχάρη ο πρώτος πολίτης της χώρας.
13. Πόσο σημαντική είναι η δημόσια αναγνώριση για έναν ερευνητή;
Κ. Σπανός:
Είναι πολύ σημαντική, διότι αναγνωρίζεται η αφιλοκερδής προσφορά του στην ανάδειξη της Ιστορίας μας.
Ε. Τοπική Ιστορία – θεμέλιο για το μέλλον
14. Γιατί η τοπική ιστορία παραμένει υποτιμημένη;
Κ. Σπανός:
Διότι στα σχολεία διδάσκεται μόνο η γενική Ιστορία και αγνοείται η τοπική.
15. Τι συμβουλεύετε τους νέους ερευνητές;
Κ. Σπανός:
Να διαβάσουν πολλά βιβλία τοπικής ιστορίας για να γνωρίσουν τη βιβλιογραφία, που είναι το στήριγμά τους. Έχω σε ηλεκτρονική μορφή το ευρετήριο των τόμων 1-88 και μπορώ να το στείλω χωρίς καμία υποχρέωση.
16. Ποιες πηγές θεωρείτε πιο αξιόπιστες;
Κ. Σπανός:
Οι αρχειακές.
ΣΤ. Η Δεσκάτη, η Θεσσαλία και η προσωπική σας ταυτότητα
17. Τι σημαίνει για σας η Δεσκάτη;
Κ. Σπανός:
Είναι ο τόπος των προγόνων μου και ο τόπος που είδα το φως. Έγραψα 6 βιβλία για αυτήν και τα δώρισα στον Σύλλογό της (ΕΜΟΔ).
18. Ποια περιοχή της Θεσσαλίας σας έχει «μαγέψει»;
Κ. Σπανός:
Η πεδινή Θεσσαλία για τους νεολιθικούς οικισμούς και το Θέατρο της Λάρισας.
Η ορεινή Θεσσαλία για τους κλεφταρματολούς και τα τοπία της.
19. Ποια τρία ιστορικά ντοκουμέντα θεωρείτε μοναδικά;
Κ. Σπανός:
Η απάντηση είναι πολύ δύσκολη. Κάθε ντοκουμέντο μου πρόσφερε χαρά και ικανοποίηση.
Ζ. Συνεδριακή δράση
20. Τι αποκομίσατε από τα 200 συνέδρια και ημερίδες όπου συμμετείχατε;
Κ. Σπανός:
Γνώρισα καλούς φίλους και ερευνητές, παρακίνησα πολλούς να διοργανώσουν συνέδρια ή ημερίδες και ανταλλάξαμε απόψεις και πηγές.
Η. Η συνεργασία με τη Φαρκαδόνα – Συνέδριο 2015
22. Ποια είναι η ανάμνησή σας από το Συνέδριο του 2015;
Κ. Σπανός:
Ενθουσιάστηκα από τη δική σου εργατικότητα και μεθοδικότητα, Θοδωρή, την ευγένεια των ανθρώπων του Δήμου και τη συμμετοχή πολλών φιλίστορων.
23. Πώς αξιολογείτε την πολιτιστική δυναμική της Φαρκαδόνας;
Κ. Σπανός:
Η περιοχή έχει δυνατότητα για 2-3 ακόμη ημερίδες.
24. Μπορούν οι τοπικές κοινωνίες να στηρίξουν τέτοιες πρωτοβουλίες;
Κ. Σπανός:
Όπου διοργανώθηκαν ημερίδες τοπικής ιστορίας, πολλοί εξέφρασαν χαρά και αναμένουν συνέχεια.
Θ. Προσωπική φιλοσοφία & πορεία ζωής
25. Ποιος ήταν ο μεγαλύτερος δάσκαλός σας;
Κ. Σπανός:
Ο Δημήτρης Ζ. Σοφιανός, μελετητής των χειρογράφων των Μετεώρων.
26. Αν ξαναξεκινούσατε, θα αλλάζατε κάτι;
Κ. Σπανός:
Θα ακολουθούσα τον ίδιο δρόμο.
27. Τι ελπίζετε να μείνει ως παρακαταθήκη;
Κ. Σπανός:
Τα βιβλία μου και οι τόμοι του Θεσσαλικού Ημερολογίου.
Ι. Το μέλλον της έρευνας
28. Ποιες πλευρές της Θεσσαλικής ιστορίας παραμένουν ανεξερεύνητες;
Κ. Σπανός:
Πολλές πτυχές παραμένουν μερικώς ανεξερεύνητες. Ιδίως τα έγγραφα των Θεσσαλών αγωνιστών του 1821 πρέπει να εκδοθούν.
29. Με τι ασχολείστε αυτή την περίοδο;
Κ. Σπανός:
Διορθώνω τα δοκίμια του νέου έργου μου, Θεσσαλικά Τοπωνύμια (274 σελίδες). Έχω έτοιμο ένα άλλο για τη Δεσκάτη και ετοιμάζω το Θεσσαλικό Γλωσσικό Ανθολόγιο.
30. Τι θα λέγατε σε έναν νέο που θέλει να γίνει «ο επόμενος Κώστας Σπανός»;
Κ. Σπανός:
Να έχει υπομονή, πολλούς φίλους, να σέβεται τις πηγές της Ιστορίας και να εργάζεται αξιοποιώντας τον ελεύθερο χρόνο του.
Ads
