Πανελλήνιες και έλεγχος του άγχους
Προτάσεις για πρακτικές και εύκολες αλλαγές στις καθημερινές σας συνήθειες, έναν μήνα πριν την έναρξη των Πανελληνίων έως και το κλείσιμο της αυλαίας, προκειμένου να ελέγξετε το άγχος σας. Εικοσιπέντε σημεία τα οποία πρέπει να προσέξετε ή να αποφύγετε!
Πανελλήνιες: Ένας σταθμός στη ζωή του κάθε μαθητή. Οι εξετάσεις αυτές έχουν χαρακτήρα τελετής. Μιας τελετής η οποία σημαίνει το τέλος μιας εποχής και την αρχή μιας άλλης. Θα θέλαμε αυτή η τελετή να έχει πανηγυρικό χαρακτήρα για όλους, να καλωσορίζει όλους τους μαθητές στην κοινωνία μας με χαμόγελο και αισιοδοξία!
Αλλά η πραγματικότητα δείχνει κάτι άλλο: Από την αλαλία και τις μονολεκτικές απαντήσεις των παιδιών, στα ξεσπάσματα απόγνωσης, στο κλάμα, στις φωνές, στις αϋπνίες, στη διάχυτη νευρικότητα και στις ενδοοικογενειακές εντάσεις που συνήθως θέλουν τη μητέρα να εκρήγνυται και τον πατέρα σε ρόλο πυροσβέστη.
Βρισκόμαστε έναν ακριβώς μήνα πριν την έναρξη των Πανελληνίων εξετάσεων. Το επίμαχο ζήτημα είναι εκείνο της «διαχείρισης του άγχους». Εκπέμπουμε SOS! Ας δούμε τι μπορούμε να κάνουμε μαθητές, γονείς και καθηγητές.
Πριν ξεκινήσω ας μου επιτρέψετε να αναφερθώ σε εκείνους τους αθέατους ήρωες της Γ΄λυκείου, οι οποίοι αποφάσισαν να μην εξεταστούν στις Πανελλήνιες και να ακολουθήσουν κάποια τεχνική σχολή ή κάποιο πανεπιστήμιο του εξωτερικού. Ενδέχεται λοιπόν, όλη αυτή η κατάσταση των Πανελληνίων να σας αφήνει με μια αντιφατική πικρό-ξινη γεύση: ανακούφιση που «γλύτωσα» από όλο αυτό το μαρτύριο, αλλά ταυτόχρονα ένα αίσθημα μειονεξίας καθώς, ακόμη και σήμερα, ακόμη και αν τα πανεπιστήμιά μας υποβαθμίζονται- η είσοδος σε αυτά παραμένει το διαβατήριό μας για μια αξιοσέβαστη κοινωνική ταυτότητα. Ακόμη και σήμερα το πανεπιστήμιο παραμένει τρόπαιο! Από τη θέση μου, ως κοινωνική επιστήμονας θα σας πω ότι το μεγαλύτερο τρόπαιο, το πιο σημαντικό πτυχίο στον άνθρωπο είναι το να είσαι ανοιχτός σε ερεθίσματα, να έχεις ανοιχτές αισθήσεις, να βλέπεις μακριά, να αναπτύσσεις κριτική σκέψη. Αυτά σου τα μαθαίνει η ζωή, αρκεί να έχεις τόλμη και φαντασία και όχι φόβο και παθητικότητα.
Ας περάσουμε στο άγχος. Πολύς ντόρος! Πολύ άγχος γύρω από τη «διαχείριση» του άγχους. Κατ’ αρχάς διαφωνώ κάθετα με τη χρήση αυτής της φράσης «διαχειρίζομαι το άγχος». Θα σας το εξηγήσω λίγο πιο κάτω. Θα ήθελα, ωστόσο, να αναφερθώ σε 6 θεματικές χρόνου : Τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνετε μαθητές, καθηγητές και γονείς , α) έναν μήνα πριν την έναρξη , β) λίγες ημέρες πριν την έναρξη των Πανελληνίων , γ) μια ημέρα πριν την έναρξη , δ) ενώ βρίσκεστε στην αυλή του σχολείου, την πρώτη ημέρα της εξέτασης ή μέσα στην τάξη, καθώς αναμένετε τα θέματα , ε) κατά τη διάρκεια της εξέτασης , στ) στις ενδιάμεσες ημέρες των Πανελληνίων.
Α. Ένας μήνας πριν τις Πανελλήνιες
Το πρώτο σημείο το οποίο θα σας προτεύνω, αγαπητοί μαθητές, γονείς και καθηγητές είναι να εγκαταλείψετε το ρήμα «διαχειρίζομαι το άγχος» και να τοποθετήσετε το σωστό ρήμα. Γιατί σας το λέω αυτό; Δεν είναι αθώες οι λέξεις. Μην το ξεχνάτε. Άλλωστε με αυτές θα παλέψετε στις Πανελλήνιες. Η διαχείριση απαιτεί στρατηγική, πλάνο κινήσεων και χρόνο και πάνω από όλα καθοδήγηση, δηλαδή βοήθεια από ειδικό. Συνηθίζουμε να σκεφτόμαστε πως, προκειμένου να διαχειριστώ τα οικονομικά της εταιρείας μου, χρειάζομαι έναν λογιστή το λιγότερο, αντιστοίχως για τα κιλά μου, έναν διατροφολόγο, ή ένα γυμναστήριο, για τον θυρεοειδή μου, έναν ενδοκρινολόγο και ούτω καθεξής. Την ημέρα των εξετάσεων, όταν το άγχος κορυφωθεί, πώς θα συνομιλήσετε με τον ειδικό ή με τον “δικό” σας άνθρωπο, προκειμένου να διαχειριστείτε το άγχος σας; Θα είστε μόνοι σας στο θρανίο και θα αγωνίζεστε για το μέλλον σας. Θα γράφετε το μέλλον σας. Ας εγκαταλείψετε, λοιπόν, αυτήν τη φράση «να διαχειριστώ το άγχος». Πρωτίστως οι γονείς, έπειτα οι καθηγητές και στη συνέχεια οι μαθητές. Ας αντικαταστήσετε αυτήν τη φράση με αντίστοιχες όπως: Ανακουφίζουμε, ελέγχουμε το άγχος, το περιορίζουμε, το μετατρέπουμε σε δημιουργικό, το σβήνουμε, το ξεγελάμε. Και λέω το ξεγελάμε, γιατί υπάρχει και δεν γίνεται να μην υπάρχει!
Προκειμένου, λοιπόν να ελέγξω, ανακουφίσω κάτι οφείλω να γνωρίζω κατ’ αρχάς τι είναι αυτό και γιατί εμφανίζεται. Όταν πρόκειται για κάτι υλικό π.χ. πονόδοντος θα το κοιτάξω στον καθρέφτη, θα βάλω μια οδοντογλυφίδα μέχρι να επισκεφτώ τον οδοντίατρο, ο οποίος θα μου εξηγήσει τι είναι αυτό, την επικινδυνότητα και την αιτία του. Όταν όμως πρόκειται για κάτι που δεν μπορώ να αγγίξω, που δεν βλέπω, τότε τι κάνω; Τότε, αν δεν διατηρήσω την ψυχραιμία μου, κινδυνεύω από την υστερία.
Τι είναι το άγχος των εξετάσεων; Ποια η πηγή του; Είναι παθολογικό; Είναι επικίνδυνο; Αποβάλλετε από το μυαλό σας πως το άγχος είναι κάτι καταστροφικό. Είναι αναμενόμενο! Είναι υγιής αντίδραση. Γιατί; Το άγχος σχετίζεται με την προσαρμογή μας, με την προσαρμογή μας στο άγνωστο. Δηλώνει την επίγνωσή μας, τη συνείδηση του ότι δεν τα ξέρουμε όλα, δεν μπορούμε να τα ελέγξουμε, να προνοήσουμε τα πάντα. Δηλώνει αυτή την υγιέστατη αμφιβολία μας περί της επάρκειάς μας να ανταποκριθούμε στις συνθήκες. « Θα τα θυμηθώ; Και αν τα ξεχάσω; Και αν δεν καταλάβω τα θέματα; Και αν μπερδευτώ και το συνειδητοποιήσω μετά την ώρα της εξέτασης; Και αν προσπεράσω ένα θέμα και δεν το καταλάβω εκείνη τη στιγμή;» Αμφιβάλλω, αναρωτιέμαι δηλαδή για τον έλεγχο των ψυχικών μου λειτουργιών, κυρίως της μνήμης και της αντίληψης. Αναμενόμενο! Αυτό συμβαίνει και σε εμάς τους ενήλικες, π.χ. σε μια νύφη που πηγαίνει για πρώτη φορά στον γάμο της, ή στον γαμήλιο χορό, και ας έχει κάνει δεκάδες πρόβες, έχει άγχος. Συμβαίνει και σε έναν επιστήμονα που δίνει μια διάλεξη. Πάντα υπάρχει η αμφισβήτηση του εαυτού μας μπροστά στο καινούργιο, στο άγνωστο. Δεν είμαστε ρομπότ. Πόσο μάλλον σε εσάς τους εφήβους που δεν έχετε στήσει ακόμη την αυτοεκτίμησή σας σταθερά, δεν εμπιστεύεστε τον εαυτό σας με έναν σταθερό τρόπο. Είστε, όπως υπήρξαμε όλοι μας σ’ αυτήν την περίοδο της ζωής μας, επιρρεπείς και ευάλωτοι στις αμφισβητήσεις. Η εφηβεία είναι η περίοδος των ερωτηματικών και των ερωτήσεων. Κυρίαρχη θέση έχουν τα ερωτήματα: «Μπορώ; Θα τα καταφέρω; Πώς θα φαίνομαι άραγε; Κι αν γίνω ρεζίλι;» Η αμφισβήτηση σημαίνει εξυπνάδα! Διαφορετικά φαινόμαστε ως ξερόλες ή απλώς δεν έχουμε επαφή με την πραγματικότητα, ζούμε στον δικό μας κόσμο.
panelladikes-panellhnies-exetaseis-2020.jpg
Ένας διαβασμένος μαθητής έχει λιγότερο άγχος; Όχι κατ’ ανάγκην. Επίσης τα συναισθήματα δεν αποτιμώνται ποσοτικά, με το κιλό! Είτε έχεις διαβάσει 100%, είτε 50%, είτε 20 ή 2% έχεις άγχος. Είναι εξέταση. Σε κάθε εξέταση (ιατρικές εξετάσεις, μαθητικές, προαγωγής στην εταιρεία κ.α.) έχουμε άγχος, καθώς κρίνεται η συνέχειά μας, η εικόνα μας, η αίσθηση που έχουμε για εμάς, κρίνεται το μέλλον μας. Οι περισσότεροι έχουμε τη βεβαιότητα ότι στις Πανελλήνιες βαθμολογείται η γνώση του μαθητή στη Φυσική, τα Αρχαία, την Ιστορία. Οπότε, νομίζουμε πως όσο πιο καλά κατέχει ένας μαθητής την ύλη, τόσο λιγότερο άγχος έχει. Λάθος! Ξεχνάμε ότι ουσιαστικά στις Πανελλήνιες εξετάζεται και βαθμολογείται η ικανότητα του παιδιού να κατανοεί, να επιβεβαιώνει πως κατανόησε αυτό που διάβασε, να καταχωρεί τη γνώση, να την ανακαλεί, να την αναπαράγει (δυστυχώς, ακόμη και σήμερα παπαγαλιστί), να συνθέτει, να δομεί και να αποδίδει γραπτώς τη σκέψη του. Και το κυριότερο, να πειθαρχεί την αντίληψη, τη μνήμη και τη σκέψη του στην όποια πρωτόγνωρη συναισθηματική ένταση προκύψει τη στιγμή της εξέτασης. Αυτό είναι μια ακόμη πηγή του άγχους.
Είναι αργά να ξεκινήσει το διάβασμα ένας μαθητής; Ποτέ δεν είναι αργά! (το γράφω εμφατικά με διπλή άρνηση) . Θεωρώ και το βλέπω συχνά πως ένα επιμελές και συστηματικό διάβασμα ακόμη και ενός μαθητή κάτω του μετρίου είναι επαρκές να καλύψει κενά χρόνων και να στέψει την προσπάθειά του με την αντίστοιχη επιτυχία, δεδομένης της δυνατότητας που υπάρχει, γράφοντας κατά μέσο όρο 11, να εισαχθεί σε κάποια σχολή. Και επειδή είμαι σίγουρη πως αυτό που γράφω σας φαίνεται κάπως παράδοξο, θα σας το εξηγήσω, με συντομία. Όσο σκεφτόμαστε γραμμικά, δυσκολευόμαστε να δούμε την πραγματικότητα μέσα στις αντιφάσεις της. Ένα παιδί που αποφασίζει τελευταία στιγμή να διαβάσει, δεν σημαίνει πως δεν ξέρει τι του γίνεται. Ίσως να σημαίνει ακριβώς το αντίθετο, ότι δηλαδή έχει εμπιστοσύνη στο πείσμα του και στην ικανότητά του να κατανοεί, να συνδέει, να απομνημονεύει, να εφαρμόζει. Έχει δοκιμάσει σε άλλες δραστηριότητες αυτές τις ψυχικές και γνωστικές λειτουργίες του και η πραγματικότητά του τις έχει επικυρώσει. Απλώς, αυτό δεν το γνωρίζουν οι γονείς του και έτσι δεν μπορούν να τον πιστέψουν και να ενθαρρύνουν σταθερά την προσπάθειά του.
Ένα ακόμη σημείο ελέγχου του άγχους στο οποίο θέλω να σταθώ είναι η συστηματοποίηση της διδακτέας ύλης, κάτι που θεωρείται και έργο των καθηγητών στα φροντιστήρια. Τι σημαίνει αυτό; Ας το δούμε μαζί πρακτικά : Ας κρατήσετε μπροστά σας το βιβλίο, (της βιολογίας, των μαθηματικών, της ιστορίας). Ας το κλείσετε! Μπορείτε να φέρετε νοερώς ή και να γράψετε τα κεφάλαια του βιβλίου; Πόσα κεφάλαια θυμάστε; Αν ναι, μπορείτε να περιγράψετε σε αδρές γραμμές τις ενότητες του κάθε κεφαλαίου; Αν ναι, μπορείτε να ανακαλέσετε δύο βασικές γνώσεις (π.χ. δύο θεωρήματα, δύο ιστορικές μάχες) για το κάθε κεφάλαιο ή και την κάθε ενότητα. Αν ναι, αυτό σημαίνει πως η γνώση είναι συστηματοποιημένη, δομημένη στο μυαλό σας και θα μπορέσετε να την ανακαλέσετε και κατά την ώρα της εξέτασης. Ας κρατήσετε αυτό που σας λέω ως τεχνική για τον έλεγχο του άγχους και την ημέρα της εξέτασης. Αν όχι, χρειάζεστε μια μελέτη πιο συστηματοποιημένη, της τάξεως των 3-5 ημερών, με έμφαση σε εκείνα τα σημεία στα οποία δυσκολεύεστε, τα οποία δεν θυμάστε με ενάργεια, μπερδεύετε με κάποια άλλα κ.λπ. Εδώ, χρειαζόμαστε τη βοήθεια του καθηγητή σας.
Ένα επιπρόσθετο σημείο ελέγχου του άγχους είναι οι αποφασιστικές παύσεις του διαβάσματος. Το ότι ο χρόνος μετρά αντίστροφα δεν σημαίνει πως η ζωή σας πρέπει να φυλακιστεί σε 4 τοίχους και σε 5 βιβλία. Είναι σημαντικές οι παύσεις, δηλαδή οι βόλτες, τα ψώνια, το κούρεμα ή το κομμωτήριο ή το πεντικιούρ, το κλαμπ, η ευχαρίστηση. Χωρίς ενοχές! Μην φοβάστε πως θα ξεχάσετε ό,τι έχετε διαβάσει ως τώρα, μήτε πως θα τιμωρηθείτε καθώς δεν διαβάσατε λίγο ακόμη. Αν έχετε το δίλημμα να βγείτε ή να μην βγείτε, απαντήστε στο ερώτημα: είναι δική μου ανάγκη να βγω ή με ξεμυαλίζει ο κολλητός μου; Αν δεν μου έστελνε μήνυμα ο κολλητός μου, θα έβγαινα ή θα διάβαζα; Ποια είναι η δική μου αίσθηση για εμένα, τις ανάγκες μου, τη διάθεσή μου, τον χρόνο μου; Θέλω να θυμάστε πως είναι σημαντικές οι παύσεις τις οποίες αποφασίζετε εσείς. Γιατί; Όχι μόνον, επειδή έχετε ανάγκη να ξεσκάσετε, αλλά επειδή πρέπει να αποκτήσετε τον έλεγχο του χρόνου σας, μόνοι σας, χωρίς βοήθεια! Δεν είναι τόσο σημαντική η βόλτα αυτή καθεαυτή, όσο το να εμπιστευτείτε σε αυτόν τον τελευταίο μήνα τον εαυτό σας στο μεγάλο ζήτημα του ελέγχου του χρόνου.
Ο χρόνος για εσάς, κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας σας, ορίζεται από τους καθηγητές σας. Εκείνοι θέτουν τον χρόνο και την ύλη και εσείς πειθαρχείτε, ακολουθείτε λίγο ως πολύ, ως και κατά γράμμα το τι θα πει ο καθηγητής. Ο καθηγητής θα κομματιάσει την ύλη και θα την διδάξει με τέτοιο τρόπο ώστε να ΄΄βγει΄΄ εγκαίρως, ο καθηγητής θα σας υποδείξει τα κεφάλαια πάνω στα οποία θα βάλει το διαγώνισμα, την επιπρόσθετη μελέτη σας, προκειμένου να καλύψετε τα κενά και τον αντίστοιχο χρόνο που θα αφιερώσετε σε αυτά. Την ώρα, όμως, των Πανελληνίων θα βρεθείτε μόνοι σας μπροστά στην τρομακτική διάσταση του χρόνου, καθώς και σε έναν χώρο άγνωστο, (δεν είναι το φροντιστήριο ή το σπίτι όπου γράφατε τις προσομοιώσεις) και θα πρέπει να ιεραρχήσετε και καταμερίσετε τον χρόνο που απαιτεί η απάντηση. Πρωτόγνωρη συνθήκη ισοδυναμεί με άγχος. Είναι, λοιπόν, πολύ σημαντικό να εμπιστευτείτε τον εαυτό σας ως προς τον έλεγχο του χρόνου! Το πόση ώρα π.χ. θα αφιερώσω σε ένα θέμα που δεν θυμάμαι, ή για του οποίου την απάντηση δεν είμαι σίγουρος, αν θα το παραλείψω ή θα επιμείνω είναι ζήτημα ιεράρχησης και αποφασιστικότητας, όπως ακριβώς ζήτημα ιεράρχησης και αποφασιστικότητας είναι η επίλυση ενός απλού διλήμματος αν το απόγευμα Σαββάτου θα πάω για καφέ ή θα κάνω επανάληψη στο κεφάλαιο 3 της ιστορίας ή και τα δύο. Είναι ζήτημα πρωτοβουλίας, ελέγχου του χρόνου, μεθόδευσης και πειθαρχίας του συναισθήματος. Αυτό πρακτικά σημαίνει πως εσείς οι γονείς δεν πρέπει να αποθαρρύνετε ή να ενοχοποιήσετε τον μαθητή να βγει έξω, αν το επιθυμεί. Μήτε να του επιλύσετε το δίλημμα «να βγω ή να διαβάσω;».
Β. Ας μεταφερθούμε νοερώς στις τελευταίες 3-4 ημέρες, πριν την έναρξη!
Ας ξεκινήσουμε από το σώμα. Μην πανικοβληθείτε εάν αρρωστήσετε, αν αδιαθετήσετε, καθώς πλησιάζει η ημέρα των εξετάσεων. Ο εγκέφαλός σας γνωρίζει καλύτερα από σας, να επιβάλλεται στον πόνο και στην εξασθένηση. Ακούστε το σώμα σας. Εάν κλείνουν τα μάτια σας, μην πασχίζετε να μείνετε ξυπνητοί. Εάν δεν ακούτε το ξυπνητήρι σημαίνει ότι έχετε μεγαλύτερη ανάγκη για ύπνο από ό,τι για το προγραμματισμένο πρωινό διάβασμα. Ξεκουρασθείτε χωρίς ενοχές.
Γ. Σε ό,τι αφορά το διάβασμα των τελευταίων ημερών.
Για όσους μαθητές η πραγματικότητα (τα τεστ) δείχνει πως βρίσκεστε κοντά στην επιθυμητή βαθμολογία, ας μην είστε τόσο σκληροί με την τήρηση του καθημερινού προγράμματος (π.χ. σήμερα θα βγάλω το κεφάλαιο 5 κι αύριο το 6 & 7). Έχετε ήδη κατακτήσει την ύλη. Δώστε στον εαυτό σας το δικαίωμα μιας παύσης. Δεν ισχύει, όμως, το ίδιο για εσάς που αγωνίζεστε να καλύψετε κενά. Εσείς πρέπει να παντρέψετε την πειθαρχία με τη λογική και την προσήλωσή σας για κάθε δευτερόλεπτο που είστε πάνω από το βιβλίο. Κρατήστε τα αυτιά σας ανοιχτά όλη την ώρα που είστε με τον καθηγητή σας. Αν δεν μπορείτε, ας του ζητήσετε διάλειμμα. Για εκείνα τα μαθήματα που απαιτούν παπαγαλία, αν νιώθετε ή αν ο καθηγητής σάς έχει πει ότι και μια τελευταία προπόνηση είναι σημαντική, ας πιέσετε λιγάκι ακόμη τον εαυτό σας, ας πειθαρχήσετε και ας την κάνετε. Μην ξεφυλλίζετε γρήγορα τις σελίδες του βιβλίου, όπως κάνετε με ένα περιοδικό ή όπως κάνουν κάποιοι δεξιοτέχνες με την τράπουλα. Σοκάρετε τον εγκέφαλό σας. Είναι σαν να πιέζετε ταυτόχρονα και γρήγορα όλα τα πλήκτρα του κομπιούτερ ή του play station. Μπλοκάρετε τον εγκέφαλο του κομπιούτερ. Αυτό το γρήγορο φυλλομέτρημα οδηγεί στο «Δεν ξέρω τίποτε, δεν θυμάμαι τίποτε! Είναι απέραντη η ύλη! Δεν θα γράψω! Θα πάθω πανικό!»
Πώς να ελέγξετε τη διάθεσή σας : Μην πανικοβληθείτε (το λέω και για τους γονείς) με τις εναλλαγές της διάθεσης. Η φράση «το έχω!» μετατρέπεται σε κλάσματα δευτερολέπτου στο, «τα έχω ξεχάσει όλα! Δεν θυμάμαι τίποτε» , και λίγο αργότερα, «Δεν θα πάω να δώσω!» και λίγο αργότερα, «Δεν αντέχω άλλο, θα πάω και ό,τι γράψω! Δεν με νοιάζει, αρκεί να τελειώσω!» Όλες αυτές οι αντιδράσεις είναι αναμενόμενες.
Δ. Μια ημέρα πριν την έναρξη
Κάποιοι από εσάς θα βρεθείτε σε υπερένταση, κάποιοι άλλοι σε διάθεση βαρύθυμη και μίζερη σαν να πηγαίνετε σε εκτελεστικό απόσπασμα. Μην ταυτίσετε την πρόσκαιρη διάθεσή σας με την αυτοεκτίμηση. Δηλαδή, «Είμαι χαλαρός και ανάλαφρος» δεν σημαίνει πως δεν έχω άγχος, δεν σημαίνει πως έχω αυτοπεποίθηση. «Είμαι βαρύς και ασήκωτος», δε σημαίνει πως έχω πολύ άγχος και λίγη αυτοεκτίμηση. Το ξαναλέω, όλοι σας έχετε άγχος. Είστε μπροστά στο άγνωστο! Αν δεν έχετε σημαίνει πως είστε αναίσθητοι. Είτε έχετε προετοιμαστεί άψογα, είτε όχι είναι αναμενόμενο να στριφογυρίσει στο μυαλό σας το χειρότερο σενάριο. Αυτό δεν σημαίνει μήτε κρίση πανικού, μήτε κατάθλιψη. Το ίδιο πιθανό είναι να στριφογυρίζει και το καλύτερο σενάριο. Αυτό δε σημαίνει πως είστε μανιακοί. Ενδέχεται να στριφογυρίζουν και τα δύο σενάρια, χωρίς αυτό να σημαίνει πως είστε μανιοκαταθλιπτικοί.
Βέβαια, υπάρχουν και μαθητές που δεν αναγνωρίζουν το άγχος, που το μουδιάζουν και πειθαρχούν τα συναισθήματά τους. Συνήθως, όχι πάντοτε, πρόκειται για ευαίσθητα πλάσματα με φιλοτιμία και πείσμα. Αλλά και με κίνδυνο να σωματοποιήσουν το άγχος τους και να εκδηλώσουν στο μέλλον διάφορα αυτοάνοσα. Κάποιοι θα κοιμηθείτε από το απόγευμα, κάποιοι καθόλου. Μην ταραχτείτε. Ο εγκέφαλός σας θα βρει τρόπο την επόμενη ημέρα να προσαρμοστεί στο επίμαχο θέμα των εξετάσεων και να συγκεντρωθεί. Είναι πολύ πιο εύπλαστος και πιο ευπροσάρμοστος από όσο νομίζετε. Αν υπάρχει κάτι ωστόσο που θέλουμε να αποφύγετε είναι τα ψυχοφάρμακα, τα κυρίως ηρεμιστικά, καθώς επίσης και το αλκοόλ.
Σε ό,τι αφορά το διάβασμα την τελευταία ημέρα, πράξετε όπως νιώθετε! Εγώ θα σας πω, πως, ό,τι και αν επιλέξετε, θα βρεθείτε στην ίδια αντίφαση: « δεν θυμάμαι τίποτε! Μπλόκαρε το μυαλό μου! Τι θα πάω να κάνω αύριο; Χάλια θα τα πάω!» και λίγο μετά: «Κάτι θα γράψω, θα περάσω». Να σας θυμίσω πως δεν είστε ασθενής! Αλλά, ακόμη και αν νιώσετε πως πράγματι σας λείπει το σθένος, (α-σθενής), θα πεισμώσετε με τον εαυτό σας και σε έναν προσωπικό σας διάλογο θα σας πείσετε ότι είναι το λιγότερο υποχρέωσή σας να αγωνιστείτε ως το τέλος. Όλα σας επιτρέπονται – και το κλάμα και η αδιαφορία και η απόγνωση και οι φωνές. Όλα! Εκτός από ένα: να είστε φυγόμαχοι, ριψάσπιδες! Αυτό είναι το λιγότερο ύβρις για όλους μας, αλλά πολύ περισσότερο για εσάς τα 17χρoνα, 18χρονα παιδιά. Θα αγωνιστείτε ως το τέλος! Μέχρι το τέλος της αυλαίας!
Ε. Ας περάσουμε στην ημέρα της εξέτασης
Βρίσκεστε στο προαύλιο του σχολείου αναμένοντας την είσοδό σας στην τάξη και λίγο αργότερα βρίσκεστε στο θρανίο περιμένοντας τα θέματα. Συνήθως υπάρχει μια μικρή ως και μεγάλη αναμονή, βασανιστική για τους μικρούς μας πρωταγωνιστές. Θα σας φανεί περίεργο αυτό που θα σας πω αλλά μην μασάτε τσίχλα, καθώς αναμένετε την είσοδο στην τάξη. Κάνετε ό,τι άλλο θέλετε: πιείτε καφέ ή γάλα, διαβάστε, πείτε απέξω τις παραγράφους που θεωρείτε sos, κλάψτε, ουρλιάξτε, φάτε σοκολάτα, πάρτε βιταμίνες, θυμώστε, ακούστε μουσική, αγκαλιάστε τη μαμά σας, τραβήξτε τα μαλλιά σας, αλλά μην τρώτε τσίχλα!
Καθώς θα καθίσετε στο θρανίο, καθώς δηλαδή το σώμα σας θα πάρει θέση για τη μάχη, είναι λογικό να έχετε ταχυκαρδία. Η αγωνία κορυφώνεται! Κάποιοι από εσάς θα κατορθώσετε να διατηρήσετε την ψυχραιμία σας, κάποιοι όχι! Τι σημαίνει η αγωνία κορυφώνεται; Εφίδρωση, πονοκέφαλος, προβλήματα όρασης, διαρροϊκό σύνδρομο, συχνουρία, αγκύλωση του καρπιαίου, τάση προς έμετο, κόβονται τα πόδια μου. Δυστυχώς, μην έχοντας τη δυνατότητα να κουνήσετε το σώμα σας ή μέλη αυτού, (πώς κάνουν οι αθλητές ή οι μουσικοί στην κιθάρα τους ή οι τραγουδιστές στη φωνή τους), δεν σας δίνεται η δυνατότητα να νιώσετε πως ελέγχετε τον εαυτό σας.
Φροντίστε να φέρετε στο μυαλό σας τη συστηματοποιημένη δομή του βιβλίου ή όσων έχετε διδαχθεί π.χ. στην έκθεση τη δομή αυτής (αιτίες- συνέπειες – μέτρα), ή τα γραμματικά φαινόμενα (ποιητικό υποκείμενο κ.λπ.) στα οποία θα χρειαστεί να αναφερθείτε. Και έρχονται τα θέματα και τα χάνω …θολώνω! Οφείλετε να συγκεντρωθείτε σε ένα και μόνον ερέθισμα: Ξαναδιαβάστε την εκφώνηση. Συγκεντρωμένα και ψύχραιμα. Μόνον αυτό. Σιγά σιγά. Μην κοιτάτε τι κάνουν οι γύρω σας, αν γράφουν ή αν κοιτάζουν το παράθυρο. Τι σημαίνει πρακτικά συγκεντρώνομαι; Εσωτερικός διάλογος: είτε με το μαλακό, είτε με το άγριο οφείλετε να συγκεντρώσετε την προσοχή σας στο κάθε ερώτημα. «Τι μου ζητάει; Εντάξει, δεν το ξέρω ή δεν το θυμάμαι, θα το προσπαθήσω αργότερα, θα επιστρέψω μετά». Ελέγξτε την εσωτερική σας κίνηση, συνομιλώντας, ενθαρρύνοντας τον εαυτό σας και όχι κλαψουρίζοντας. Δεν υπάρχει «δεν μπορώ». Μπορείτε! Ο εγκέφαλός σας μπορεί, όπως ακριβώς μπορεί να συγκεντρωθεί 2 ώρες μπροστά σε μια οθόνη ή σε ένα play station. Έχετε ήδη προετοιμαστεί με τους καθηγητές σας, γι΄ αυτή τη στιγμή, αν θα διαβάσετε π.χ. όλα τα θέματα και μετά ένα – ένα, αν θα τα απαντήσετε με τη σειρά ή πρώτα εκείνα που γνωρίζετε καλύτερα. Αν δυσκολεύεστε να συγκεντρωθείτε, θα ενεργοποιείστε και τις άλλες δυο αισθήσεις (αφή και ακοή), εκτός της όρασης. Με άλλα λόγια διαβάστε την εκφώνηση με τη βοήθεια του δείκτη σας ή διαβάστε ψιθυριστά.
Στην ίδια λογική του να ελέγξετε και τις εξωτερικές σας κινήσεις, θα αναφερθώ και σε άλλα δύο απαγορευτικά σημεία. Μην ξαπλώνετε πάνω στο θρανίο, μην ακουμπάτε τη μια πλευρά του κεφαλιού σας στο κοίλο της παλάμης. Αν θέλετε να πιάσετε το κεφάλι σας, θα τοποθετήσετε τα δάκτυλα και των 2 χεριών ή και τις δύο παλάμες σας στις μήνιγγες. Επίσης, σας παρακαλώ, μην παίζετε με τις μπούκλες των μαλλιών σας και γενικά με τα μαλλιά ή με τα σπυράκια σας. Δεν είναι στιγμή να χαλαρώσετε, μήτε να διεγείρετε απότομα το νευρικό σας σύστημα. Εάν κάποια στιγμή θολώσει το κεφαλάκι σας δεν θα το αφήσετε στο χάος, στην περιπλάνηση και στην ομίχλη. Δεν είναι η ώρα να φαντάζεστε λιβάδια και γάργαρα νερά, διακοπές στην Ίο και στη Μύκονο! Πρέπει να του δώσετε συγκεκριμένη εντολή, συγκεκριμένο ερέθισμα. Και εκείνο θα σας ανταμείψει…
ΣΤ. Ας περάσουμε και στις ενδιάμεσες ημέρες των Πανελληνίων
Έχετε ήδη εξεταστεί στην έκθεση και προχωράτε στο 2ο ή στο 3ο μάθημα. Εάν στα πρώτα μαθήματα οι επιδόσεις σας είναι κατώτερες των προσδοκιών σας, μην αποθαρρυνθείτε. Αν είναι ανώτερες των προσδοκιών σας, μην επαναπαυτείτε! Μην ξεχνάτε πως είστε επιρρεπείς στην αμφισβήτησή σας. Αρκεστείτε σε μια συζήτηση, μόνον με τους καθηγητές σας. Εκείνοι ξέρουν καλύτερα από όλους μας το βάθος και το είδος του διαλόγου και γνωρίζουν πώς να σας ενθαρρύνουν. Συνεχίσετε ακάθεκτοι ως το τέλος των εξετάσεων. Μην αμφιταλαντευτείτε ανάμεσα στο αν θα πάτε ή όχι στα επόμενα δύο μαθήματα. Θα πάτε. Μην επιτρέψετε στο μυαλό σας παιχνίδια πρόβλεψης.
Επίσης, εσείς οι καθηγητές ας μην ξεχνάτε πως η αφήγηση του μαθητή ως προς το τι έγραψε είναι ένας συνδυασμός φόβου και προσδοκίας. Είναι τέτοιο το άγχος του, όπου δεν του επιτρέπει να θυμηθεί ξεκάθαρα τι ήθελε, τι σκέφτηκε να γράψει, τι φοβήθηκε να γράψει και τι παρέδωσε ως τελική κόλλα.
Ένας πρωταγωνιστής – φόβος, παράλληλα με το άγχος είναι εκείνος της κρίσης πανικού. Πρόκειται για μεγάλο θέμα που ‘’πουλάει’’, το ίδιο με εκείνο της διαχείρισης του άγχους. Οι κρίσεις πανικού είναι κάτι άλλο και δεν σχετίζονται με τις εξετάσεις, ούτε καν με την ηλικία σας. Αυτό που συμβαίνει είναι γιγάντωση του άγχους ή στα απλά ελληνικά «πανικοβλήθηκα». Τι θεωρείτε παράλογο; Αν δεν κορυφωθεί το άγχος λίγο πριν βγείτε στην σκηνή πότε θα συμβεί; Το έχετε, ωστόσο, ξαναζήσει, π.χ. όταν ανεβήκατε στη θεατρική σκηνή του Δημοτικού να χορέψετε, όταν ήρθε για πρώτη φορά να σας μιλήσει το αγόρι που θαυμάζατε. Έχετε ζήσει εκείνες τις αντίστοιχες σωματικές αντιδράσεις όταν ο λυκειάρχης σας κάλεσε για πρώτη φορά στο γραφείο του, όταν οι γονείς σάς επέπληξαν για τις μαθητικές μη επιδόσεις σας κ.α. Κάτι αντίστοιχο είναι και τώρα. Έχετε αντισώματα και θα ενεργοποιηθούν από μόνα τους. Εμπιστευτείτε τα! Δεν θα σας προδώσουν. Αν αυθυποβληθείτε όμως στον φόβο σας, τότε θα φέρετε τον πανικό. Ξέρετε, δεν έχει μόνον το σώμα μας αντισώματα, αλλά και ο ψυχισμός μας και είναι έτσι φτιαγμένα, ώστε να φέρνουν την ομοιόσταση, να μας προστατεύουν από τις εξωτερικές και εσωτερικές απειλές. Αν δεν τα μπλοκάρετε, θα ενεργοποιηθούν!
Σε ό,τι αφορά τους γονείς
Οι Πανελλήνιες εξετάσεις είναι πράγματι και μια εξέταση για εσάς τους γονείς, με την κύρια διαφορά ότι τα αποτελέσματα αυτών των εξετάσεων είναι η ίδια η συμπεριφορά του παιδιού σας και όχι οι βαθμοί του. Και ειδικά η συμπεριφορά του κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Με άλλα λόγια η επιτυχία ή αποτυχία σας δεν κρίνεται από το αν θα εισαχθεί ή όχι στο πανεπιστήμιο, όπως πολλοί από εσάς πιστεύετε (δίνουμε Πανελλήνιες, μπήκαμε στο Οικονομικό), καθώς δεν είστε εσείς που εξετάζεστε στη φυσική , στην ιστορία, στα αθλήματα ή στο ΑΟΘ.
Εσείς, εξετάζεστε ως προς την επάρκειά σας να εμφυσήσετε στο παιδί σας εμπιστοσύνη ως προς τις πρωτοβουλίες του και την τόλμη του, την προσήλωσή του σε έναν στόχο του. Εξετάζεστε ως προς την επάρκειά σας να δημιουργήσετε ένα αυτόνομο πλάσμα, όπως επιθυμούσατε από τα πρώτα του χρόνια, με σεβασμό προς εσάς, τον χρόνο και τον κόπο σας, καθώς επίσης και προς τους καθηγητές του και κυρίως προς τον ίδιο του τον εαυτό. Εξετάζεστε ως προς την επάρκειά σας να μάθετε στο παιδί σας να αυτο-ενθαρρύνεται και αυτο-ελέγχεται και να μην εξαρτιέται από εσάς ή από άλλους και άλλα. Οι αντιδράσεις του παιδιού σας λειτουργούν ως ένας πρώτος μεγάλος δείκτης για τη δική σας προσωπική αξιολόγηση! Είναι αντιδράσεις, τις οποίες θα ξαναδείτε στα επόμενα χρόνια, αντιδράσεις του μπροστά στο άγνωστο, στο απειλητικό, στις μεταβατικές περιόδους της ζωής του. Το ερώτημα είναι αν οι τωρινές του αντιδράσεις αποτελέσουν για εσάς αφορμή να σκεφτείτε σοβαρά και να επιδιώξετε τις δικές σας αλλαγές εσωτερικές και εξωτερικές, τη δική σας εξέλιξη, ή αν θα απαιτήσετε και απαιτείτε την δική του μόνο αλλαγή.
Αν κάτι πρέπει να γνωρίζετε για τα παιδιά σας ειδικά σε αυτή τη φάση. Ο έφηβος και δη ο έφηβος που προετοιμάζεται για την επίσημη κολυμπήθρα της ενηλικίωσης χρειάζεται σιωπή και ερωτήσεις που θα ανοίξουν τη σκέψη του. Δεν θέλει απαντήσεις, μήτε τσιτάτα. Σιωπή για να σκεφτεί την καθημερινότητά του, για να διατυπώσει ερωτήσεις στον εαυτό του, για τον εαυτό του, για τη ζωή και τους άλλους , σιωπή για να επεξεργαστεί τις απαντήσεις, σιωπή για να ξαναφτιάξει ερωτήσεις… Αν εσείς, του εξασφαλίσετε ένα ήρεμο και γλυκό περιβάλλον, η σιωπή είναι χρυσός! Αν όχι η σιωπή γίνεται κάρβουνο!
Αντί επιλόγου
Για εσάς, αγαπητοί έφηβοι οι Πανελλήνιες και γενικότερα η αποφοίτηση είναι η πρώτη σας σημαντική γέφυρα με την κοινωνία. Μία κοινωνία που στηρίζεται στη δική σας μαχητικότητα, τόλμη, φαντασία, ορμή, φιλοδοξία. Μια κοινωνία που δίνει ευκαιρίες, συγχωρεί τα λάθη, και αφομοιώνει την απερισκεψία. Μία κοινωνία όμως, που δεν δικαιολογεί την οκνηρία, τη λιγοψυχία και τη λιποταξία.
Ας αντισταθείτε στην μαζική υστερία των Πανελλαδικών εξετάσεων. Εμπιστευτείτε τη χωρητικότητα του «σκληρού δίσκου» σας. Οπλιστείτε με αισιοδοξία και πείσμα. Δοκιμαστείτε. Μην σας φοβίζουν οι απογοητεύσεις και οι διαψεύσεις. Είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής. Οι αποτυχίες πρέπει να γίνονται (από εσάς τους ίδιους) μοχλοί επιθυμιών και όχι το άλλοθι της μελλοντικής σας παραίτησης.
Καταθέτω ένα ειλικρινώς εγκάρδιο χειροκρότημα για τον αγώνα σας σε όλους σας μαθητές, γονείς και καθηγητές!
Με σεβασμό
[1] Στο Σείριο υπάρχουνε παιδιά
Στο Σείριο υπάρχουνε παιδιά
ποτέ δε βάλαν έγνοια στην καρδιά
δεν είδανε πολέμους και θανάτους
και πάνω απ’ τη γαλάζια τους ποδιά
φοράν τις Κυριακές τα γιορτινά τους.
Τις νύχτες που κοιτάν τον ουρανό
εν’ άστρο σα φτερό θαλασσινό
παράξενα παιδεύει το μυαλό τους
τους φαίνεται καράβι μακρινό
και πάνε και ρωτάν το δάσκαλό τους.
Αυτή, τους λέει, παιδιά μου είναι η Γη
του σύμπαντος αρρώστια και πληγή:
Εκεί τραγούδια λένε γράφουν στίχους
κι ακούραστοι του ονείρου κυνηγοί
κεντάνε με συνθήματα τους τοίχους.
Στο Σείριο δακρύσαν τα παιδιά
και βάλαν από κείνη τη βραδιά
μιάν έγνοια στη μικρούλα τους καρδιά.
Το ποίημα του Νίκου Γκάτσου «Στο Σείριο υπάρχουνε παιδιά» ήταν το κείμενο στο οποίο διαγωνίστηκαν τη Δευτέρα 14 Ιουνίου 2021, οι υποψήφιοι των Πανελλαδικών εξετάσεων στη Νεοελληνική γλώσσα, συνδυαστικά με ένα δημοσίευμα του ημερήσιου Τύπου. Το ποίημα έχει μελοποιηθεί από τον Μάνο Χατζιδάκι.
Μαρία Βακάλη,
ψυχολόγος-παιδοψυχολόγος
Ads
