«Λαλιά που χάνεται» – Ο πολιτιστικός θησαυρός της ντοπιολαλιάς της Κρήνης Τρικάλων
Η Θεσσαλία δεν είναι μόνο κάμπος, ποτάμια και βουνά. Είναι και λαλιά. Μια ντοπιολαλιά που κουβαλά μέσα της αιώνες ιστορίας, επιδράσεις από Σλάβους, Αρβανίτες, Βλάχους, Βυζαντινούς και Οθωμανούς. Κάθε γωνιά της Θεσσαλίας έχει και μια παραλλαγή της ελληνικής που γεννήθηκε στη γη και μεγάλωσε με τον μόχθο.
Από την Πίνδο ως τον Κίσσαβο και από τον Αλιάκμονα ως τον Πηνειό, ο Θεσσαλός δεν έλεγε «πηγαίνω» – έλεγε παένου, δεν έλεγε «κουράστηκα» – έλεγε μπαϊλντσα, δεν έλεγε «χόρτασα» – έλεγε μπούχτσα. Το σκλί ήταν πάντα πιστός φίλος, το μισάλι έμπαινε πάνω στο τραπέζι και το φουκάλ’ έπιανε δουλειά νωρίς-νωρίς.
Η Κρήνη Τρικάλων διασώζει με θαυμαστή πληρότητα αυτό το γλωσσικό σύστημα. Η τοπική της διάλεκτος, όπως καταγράφεται μέσα από εκατοντάδες λέξεις, συνιστά ένα ζωντανό δείγμα της ευρύτερης θεσσαλικής ντοπιολαλιάς. Λέξεις όπως νιραγώι, κατσιαμάκα, κουτσκου, μπακανιάρ’ς, ντραγάτ’ς, τσιαούλ’, χουχλάζ’ και γκαλιαουρίζου υπάρχουν και σε άλλα μέρη της Θεσσαλίας, μα εδώ διατηρούνται αυθεντικά, με τη δική τους προφορά και νοηματικό πλούτο.
Η ντοπιολαλιά δεν είναι «λάθος ελληνικά». Είναι προφορική ιστορία. Είναι τρόπος σκέψης, ερμηνεία του κόσμου. Είναι η μουσική της καθημερινότητας σε μια εποχή που οι άνθρωποι δεν έγραφαν – μα θυμόντουσαν και μιλούσαν.
Σήμερα, η ανάγκη καταγραφής και διάσωσης αυτής της γλώσσας είναι επιτακτική. Όχι για να κλειστεί σε λεξικά, αλλά για να ξαναγίνει ζωντανή: σε ένα παιδικό παιχνίδι, σε μια αφήγηση γιαγιάς, σε ένα θεατρικό σκετσάκι, σε μια γιορτή παράδοσης.
Η ντοπιολαλιά της Κρήνης Τρικάλων, με ρίζες που χάνονται στους αιώνες, αποτελεί ζωντανό μνημείο πολιτισμού και λαϊκής σοφίας.
Στο σημερινό άρθρο του KriniLive.gr, επιχειρούμε ένα πρώτο βήμα προς την καταγραφή και τη διάσωση αυτής της πολύτιμης γλωσσικής κληρονομιάς, η οποία κινδυνεύει να σβήσει σιωπηλά, μαζί με τις τελευταίες γενιές που τη μίλησαν.
Η ντοπιολαλιά της Κρήνης –του χωριού που παλαιότερα ονομαζόταν Βοστίδι– δεν ήταν απλώς ένα μέσο επικοινωνίας. Ήταν τρόπος ζωής. Κάθε λέξη είχε το δικό της χρώμα, τη δική της μυρωδιά, το δικό της συναίσθημα. Ο πατέρας στο χωράφι, η μάνα στο αλώνι, η γιαγιά στον φούρνο, ο παππούς στην αυλή: όλοι μιλούσαν μια γλώσσα που μπορεί σήμερα να ξενίζει, όμως κρύβει μέσα της κάτι βαθύτερο – την καθημερινή σοφία του τόπου, την αυθεντικότητα της ζωής, την ταυτότητα μιας εποχής.
Ας δούμε μερικές λέξεις και πώς χρησιμοποιούνταν:
Μπαϊλντσα = Κουράστηκα
➤ «Μπαϊλντσα μι του σκαφίδ’! Ξημέρουσι κι δε τειλείουσα!»
Αμπδάου = Πηδάω
➤ «Αμπίτσα απ’ του μαντρί κι τσιατσιαλίσκα!»
Κακιώνου = Θυμώνω
➤ «Μη τουν κακιώνεις τουν μπαμπά, τι σι φταίει;»
Γκαβώτχα = Τυφλώθηκα
➤ «Γκαβώτχα απ’ τουν ήλιου, δα κάτσου λίγου στουν ίσκιου!»
Λιανουπάιδ’ = Μικρό παιδί
➤ «Τίνους λιανουπάιδ’ είνει ι’τούτου πάλι’!»
Μπουρμπότσιλα = Μελίκοκα
➤ «Γιόμσι του δέντρου μπουρμπότσιλα, να πάμι να μάσουμι!»
Ντραγάτ’ς = Αγροφύλακας
➤ «Η Ντραγάτ’ς ιχτέ, έπιασι τουν Μήτσιου να βουσκάει στου ξένου του τσαΐρ’!»
Κλουσαριά = Κλώσσα
➤ «Τέρα μη σκιάξ τ’ν κλουσαριά, κάθιτι στ’ αυγά!»
Κατσιαμάκα = Χυλός από καλαμποκάλευρο
➤ «Έφκιασι η θείτσαμ’ μια κατσιαμάκα, έγλυφα κι τα δάχλα!»
Καρκάντζαρους = Καλικάντζαρος
➤ «Μη βγαίν’ς ταχιά, θα σι πάρει η καρκάντζαρους!»
Κρατσιανάου = Τρίζω
➤ «Μη σέρν’ς τ’ καρέκλα νυχτιάτκα, κρατσιανάει κι ξυπνάει ούλου του σπίτι!»
Ξιπίτιδις = Επίτηδες, έντονα
➤ «Μι βάρσι, ξιπίτιδις, μι λιάντσι!»
Πατλιά = Μουριά
➤ «Κάτου απ’ τ’ πατλιά έχει του κνάβ’ φουλιά!»
Χαραή = Πρωί πρωί
➤ «Απ’ τ’ χαραή ήμαν στ’ν αυλή, άπλουνα!»
Φουκάλ’ = Σκούπα
➤ «Πιάν’ του φουκάλ’ κι σκούπ’σ’ του σουκάκ’!»
Ρουπώνου = Σφίγγω
➤ «Ρούπουσ’ τα καλύμια μη τα παρ’ η αέρας!»
Κούτσκου = Μικρό παιδί
➤ «Του κούτσ’κου δεν ζγών’ ντιπ σι ξένου!»
Αν καθίσεις με έναν παλιό κάτοικο της Κρήνης, θα σε ξεναγήσει σε μια ολόκληρη εποχή μέσα από τη γλώσσα του. Θα σου μιλήσει για «μαχαλά», «βάλια», «καούνια», «προυκόβες», «γρούνια», «μπουρλίδες», «μπγιάδια» και «μπακακέους», και εσύ, ακόμα κι αν δεν τα καταλάβεις όλα, θα νιώσεις τη ζεστασιά μιας αυθεντικής ζωής.
Το KriniLive.gr θα συνεχίσει αυτή τη σειρά με στόχο την ανάδειξη και διάσωση της ντοπιολαλιάς της Κρήνης. Ένα γλωσσικό “θησαυροφυλάκιο” ανοιχτό σε όλους. Γιατί, αν χαθεί η γλώσσα μας, χάνεται ένα κομμάτι από την ψυχή μας.
Επιμέλεια: Θοδωρής Λακιάρας, KriniLive.gr
Ads
