Η νηστεία της Μεγάλης Σαρακοστής
Η περίοδος της Σαρακοστής πλησιάζει σχεδόν προς το τέλος της.
Η νηστεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής(Σαρακοστής) γίνεται πριν το Πάσχα. Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και λήγει το Μεγάλο Σάββατο. Είναι μία πρακτική που, για τους περισσότερους, μας είναι οικεία, αφού την έχουμε βιώσει στο οικογενειακό μας περιβάλλον. Ειδικά η πρώτη εβδομάδα της και η Μεγάλη Εβδομάδα, ήταν πάντα μια περίοδος εφαρμογής της νηστείας με αυστηρότητα και πειθαρχία για μένα και την οικογένειά μου, όπως και για τους, από όσο γνωρίζω, περισσότερους Ορθόδοξους πιστούς.
Νηστίσιμα φαγητά που χρησιμοποιεί η παράδοση
Κατά τη διάρκειά της δεν επιτρέπεται η κατανάλωση κρέατος, ψαριών ή γαλακτοκομικών προϊόντων. Μπορεί να γίνουν εξαιρέσεις σχετικά με το ψάρι, δύο φορές μέσα στη Σαρακοστή. Συγκεκριμένα, η κατάλυση ιχθύος πραγματοποιείται την ημέρα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, στις 25 Μαρτίου και την Κυριακή των Βαΐων. Στις μέρες της νηστείας καταναλώνονται κυρίως όσπρια, λαδερά, μαλάκια, πίτες όπως η κολοκυθόπιτα (με κολοκύθα, σταφίδες και σιτάρι), το μπλανό ή πλαστό (Σαρακατσάνικη) από καλαμποκίσια κουρκούτη ψημένη στο ταψί με κρεμμύδια, αγριολάχανα, παπαρούνες και μπαχάρια, εύκολη και μυρωδάτη χορτόπιτα χωρίς φύλλο (η μητέρα μου ξεκινούσε τη νηστεία της Μεγάλης Εβδομάδας μ’ αυτή, αφού το καλαμποκάλευρο χορταίνει και κρατάει την πείνα). Επίσης, η σαρακοστιανή λαχανόπιτα της Μ. Πέμπτης (με βλίτα ή λάπατα, παζιά, πράσινα κρεμμυδόφυλλα, πράσα, τσουκνίδες, σπανάκια και πλιγούρι), η σεφουκλωτή ή σεσκουλωτή (κυρίως με σέσκουλα και σταφίδες-σερβίρεται με μέλι) κ.ά.
Νηστίσιμα γλυκά που χρησιμοποιεί η παράδοση
Η σοφή παράδοση κατανοούσε την ψυχολογική ανάγκη του ανθρώπου για μια μικρή ανάπαυλα από τη διαρκή στέρηση της Μεγάλης Σαρακοστής και μας τροφοδότησε με μια σειρά ωραίων γλυκών. Η παραδοσιακή ελληνική κουζίνα έχει πολλά να προσφέρει σε αυτό τον τομέα. Πρώτος και κύριος ο κλασικός σιμιγδαλένιος χαλβάς. Δεν υπάρχει σπίτι στην Ελλάδα που να μην φτιάχνει αυτό το εύκολο αλλά τόσο νόστιμο γλυκό. Άλλα παραδοσιακά νηστίσιμα γλυκά είναι το σάμαλι, το ραβανί, τα σκαλτσούνια, οι γλυκές ρυζόπιτες αλλά και διάφορα γλυκά με σουσάμι, φύλλο, ξηρούς καρπούς, μέλι. Νηστίσιμες παραλλαγές πάνω σε άλλα κλασικά γλυκά όπως ο μπακλαβάς, αντικαθιστώντας το βούτυρο με λάδι. Τις ημέρες των γιορτών που πέφτουν μέσα στην περίοδο της Σαρακοστής συνήθως φτιάχνουν λουκουμάδες, δίπλες, ξεροτήγανα κ.λπ. γλυκά που έρχονται και επανέρχονται μέσα στο χρόνο με κάθε γιορτινή αφορμή.
Η νηστεία ως πολιτισμικό προϊόν
Η νηστεία είναι μία πανάρχαια θεολογική/πολιτιστική πρακτική που απαντάται σε όλους τους πολιτισμούς και μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να αποκτήσει υγιεινές συνήθειες, ενώ συμβάλλει και στην ισορροπία του, αφού χαρακτηρίζεται από την εγκράτεια, τη λιτότητα και την αποφυγή των διατροφικών ακροτήτων. Ταυτόχρονα τον οδηγεί σε ενδοσκόπηση και καλύτερη γνωριμία με τον εαυτό του. Άρα είναι και πολιτισμικό προϊόν, αφού οι άνθρωποι τη χρησιμοποιούν για την ψυχοσωματική τους προετοιμασία, για καθαρότητα ψυχής και σώματος.
Απαντάται σε όλες τις θρησκείες και συνδέεται με το σεβασμό που δείχνει η αυθεντική διάσταση των θρησκειών, στη ζωή.
Στη θρησκευτική παράδοση π.χ. του Ισλάμ, η βασικότερη περίοδος νηστείας είναι ο μήνας, ο αφιερωμένος στο Ραμαζάνι. Κατά τη διάρκειά του απαγορεύεται η κατανάλωση τροφίμων και ποτών από την ανατολή ως τη δύση του ηλίου και οι πιστοί μπορούν να φάνε μόνο μετά τη δύση. Συμβολίζει τη μετάνοια και την υπόσχεση για συνετή ζωή.
Κάτι ανάλογο συνέβαινε παλαιότερα, στη χριστιανική παραδοσιακή νηστεία, κατά την οποία υπήρχε πλήρης αποχή από τροφή μέχρι το απόγευμα, κατανάλωση μικρότερης ποσότητας για εξοικονόμηση χρημάτων για φιλανθρωπία και αποφυγή προσφιλών δραστηριοτήτων.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία προβάλλει τη νηστεία ως άριστη άσκηση για την πνευματική τελείωση και σωτηρία των πιστών. Η ολιγάρκεια, όχι μόνο κατά το είδος αλλά και κατά την ποσότητα των τροφών, αποτελεί σημαντικό στοιχείο στο πνευματικό αυτό αγώνισμα.
Η νηστεία ως μέρος της μεσογειακής διατροφής
Ο Αρχιμανδρίτης Δοσίθεος στο βιβλίο του «μάγια των μαγείρων» (έκδοση Ιεράς Μονής Παναγίας Τατάρνης), θεωρεί την υπερκατανάλωση κρέατος ανθυγιεινή και υποστηρίζει τη μεσογειακή διατροφή.
Η νηστεία της Ορθόδοξης Εκκλησίας βασίζεται επίσης στη μεσογειακή διατροφή αφού όλα τα προϊόντα που παράγονται στη Μεσόγειο αποτελούν προτεινόμενα συστατικά της νηστείας, αποτελεί δε πολύτιμο σύμμαχο για την υγεία μας. Ειδικά τα φυτικά τρόφιμα που παράγονται στη Μεσόγειο είναι πολύτιμος σύμμαχος σε ένα λιτό τρόπο ζωής.
Είναι η διατροφή του μέτρου και της ισορροπίας, βασικό χαρακτηριστικό της νηστείας.
Παράδειγμα αποτελεί αυτό που για τους Νεοέλληνες είναι το κατεξοχήν ανακατεμένο φαγητό, το λίγο απ’ όλα, δηλαδή το τουρλού, που είναι ένα απλό καλοκαιρινό λαδερό, νηστίσιμο φαγητό, που συντίθεται από τη μελωμένη εξοχότητα του κάθε λαχανικού και του κάθε μυρωδικού του συστατικού δομημένη στη σχέση του με όλα τα άλλα. Στο τουρλού το μαγείρεμα αναδεικνύει τις υλικές και τις συμβολικές ιδιότητες των συστατικών και τις συντάσσει στη σύνθετη απλότητα ενός καλού και νόστιμου φαγητού ανεξάρτητα από την ποσότητα, τη σπανιότητα ή την ποικιλία των συστατικών του.
Οικολογικές ευαισθησίες
Η νηστεία βοηθάει και στη σωτηρία του πλανήτη, που αποτελεί προτεραιότητα του πολιτισμού μας. Το οικολογικό πρόβλημα είναι βασικά ένα πνευματικό πρόβλημα, και όχι ένα απλώς πρακτικό ή επιστημονικό ζήτημα. Είναι ο εγωκεντρισμός του ανθρώπου «Εγώ είμαι ο Κύριος του κόσμου, ο κόσμος υπάρχει για να με υπηρετεί». Αν δεν εγκαταλείψουμε αυτή τη στάση, το ανθρώπινο ον θα συνεχίσει να καταστρέφει τον κόσμο, και φυσικά θα εισπράξει τις συνέπειες. Ο ρόλος της Εκκλησίας γίνεται απόλυτα ουσιαστικός σήμερα. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι μια νέα στάση, μια νέα νοοτροπία, ένα νέο ήθος, κι αυτό μπορεί να δημιουργηθεί με τη βοήθεια της Εκκλησίας.
Στο χώρο των μοναστηριών συναντούμε μία δουλεμένη οικολογική συνείδηση και ευαισθησία που εφαρμόζεται στην πράξη και συνδέεται με την καθημερινότητα αυτών των ανθρώπων.
Προβληματισμοί
Μία ομάδα νέων θεολόγων από τη Σερβία, την Ελλάδα και την Αμερική διατύπωσε μια πρόταση- προβληματισμό για μια διαφορετική εφαρμογή του θεσμού της νηστείας. Στο κείμενο – πρόταση αυτών των θεολόγων αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι η πραγματική έννοια της νηστείας δεν καθορίζεται από τον τύπο των τροφών αλλά από την αποχή. Διαπιστώνεται, δυστυχώς, ότι πολύ συχνά πολυτελή πιάτα καλωσορίζονται και από την Εκκλησία μας υπό την προϋπόθεση ότι δεν περιέχουν απαγορευμένα συστατικά. Με αυτόν τον τρόπο η Ορθόδοξη Εκκλησία επιτρέπει στους πλούσιους χριστιανούς να είναι ‘καλοί’ χριστιανοί, αφού μπορούν να νηστεύουν για μήνες, χρησιμοποιώντας διαφορετικά είδη ακριβών τροφών, σε αντίθεση με τους φτωχούς.
Άλλος προβληματισμός αφορά στο αδιέξοδο στο οποίο βρίσκεται η οικονομία των ανεπτυγμένων χωρών. Μεγάλοι οικονομολόγοι αποδεικνύουν πως οδηγούμαστε σε αδιέξοδο και πως, αν δεν προσδιοριστούν άλλοι στόχοι πέρα από το κέρδος, η καταστροφή της ανθρωπότητας είναι αναπόφευκτη.
Επίλογος
Ο χαρακτήρας της νηστείας είναι σύνθετος γιατί είναι παράλληλα διατροφική πρόταση και πολιτιστική πρακτική με θρησκευτικό χαρακτήρα.
Τα νηστήσιμα φαγητά περιέχουν κανόνες και πειθαρχίες, απαγορεύσεις και παραβιάσεις, έχουν κοινωνικό νόημα. Νηστεία, επομένως, είναι η διατροφική πειθαρχία, είναι άσκηση των ορέξεων και έλεγχος των επιθυμιών. Εγωκεντρικές συμπεριφορές όπως η φιλαυτία, η βουλιμία, η τρυφή, η κατανάλωση και η σπατάλη θολώνουν την κρίση του ανθρώπου, ο οποίος αξιολογεί τα πάντα σύμφωνα με τις δικές του ανάγκες και σκοπούς.
Μια Ορθόδοξη Οικουμενική Σύνοδος θα μπορούσε να προσφέρει στην ανθρωπότητα νέο κέντρο οργάνωσης της ζωής και να θέσει νέους στόχους. Θα πρέπει: «να εμπνεύσει στην οικουμένη ένα νέο τρόπο ζωής», μέσα στον οποίο τα προβλήματα της υγείας και της ομορφιάς, της πείνας, της αφθονίας, του εμπορίου και της τέχνης θα βρίσκουν τη φυσιολογική κατεύθυνση και λύση τους. Σε όλα αυτά τα προβλήματα διαφαίνονται οι μεγάλες ανάγκες της εποχής μας. Το Ευαγγέλιο να συναντιέται και να επικοινωνεί με τον κόσμο. Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο και σε αυτήν την προοπτική τίθεται το ζήτημα της νηστείας.
«Η φροντίδα για τη ζωή του πλησίον, ακόμα και η υλική ή σωματική, στην
ουσία έχει κάτι το πνευματικό. Η αγωνία για την εξασφάλιση του ψωμιού μου είναι ένα πρόβλημα υλικό. Η αγωνία όμως για το ψωμί του άλλου είναι ένα πρόβλημα πνευματικό».
ΠΗΓΕΣ
Δεληγιαννίδου, Α. (2020). H νηστεία στην Ορθόδοξη Παράδοση: από τον Ιησού στις σύγχρονες περί νηστείας αντιλήψεις. Πάτρα: ΕΑΠ (Διπλωματική εργασία).
Μαλωτίδη, Β. & Σκούλλος, Μ. (2007). Η τροφή και η διατροφή στη Μεσόγειο. Αθήνα: Μεσογειακό γραφείο πληροφόρησης για το περιβάλλον, τον πολιτισμό & την αειφόρο ανάπτυξη.
Παύλου, Ν. (2014-2020). Νηστεία κ Διατροφή. Αθήνα: ΙΕΠ.
Σκουτέρη- Διδασκάλου Ελεωνόρα (2010). «Η απλότητα ως σύνθεση. Το παράδειγμα της ελληνικής κουζίνας». Στο Γκατζόλης Χρ. (επιμ.). Ο πολιτισμός στο τραπέζι. Θεσσαλονίκη: Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης: 103-123
Μαρία Ζαχαρή, καθηγήτρια Βιολογίας, MSc στις «επιστήμες της αγωγής». E-mail: [email protected]
Ads
