Τα 23 τελώνια: Μια παραδοσιακή θρησκευτική αντίληψη για την πορεία της ψυχής
Τα «τελώνια της ψυχής» αποτελούν μία από τις πιο γνωστές αλλά και πιο δύσκολες παραδόσεις γύρω από το τι συμβαίνει στην ψυχή μετά τον θάνατο. Σε πολλά δημοφιλή κείμενα παρουσιάζονται ως 20, 21 ή ακόμη και 23 συγκεκριμένοι «έλεγχοι», τους οποίους περνά υποχρεωτικά κάθε ψυχή πριν φτάσει ενώπιον του Θεού.
Η εικόνα αυτή όμως χρειάζεται προσοχή. Η παράδοση των τελωνίων υπάρχει πράγματι σε ορθόδοξα αγιολογικά, ασκητικά και λειτουργικά κείμενα, αλλά δεν υπάρχει μία ενιαία, δογματικά καθορισμένη λίστα συγκεκριμένου αριθμού «σταθμών» που να έχει οριστεί από Οικουμενική Σύνοδο ή να αποτελεί άρθρο πίστεως.
Τι σημαίνει η λέξη «τελώνιο»;
Στην αρχαιότητα το τελώνιο ήταν ο τόπος όπου γινόταν έλεγχος και είσπραξη φόρων ή δασμών. Από αυτή την εικόνα προέκυψε η μεταφορική χρήση της λέξης σε ορισμένα χριστιανικά κείμενα.
Η ψυχή παρουσιάζεται να πορεύεται μετά τον θάνατο και να αντιμετωπίζει κατηγορίες για τις αμαρτίες και τα πάθη της. Οι κατηγορίες αυτές αποδίδονται σε πονηρά πνεύματα, ενώ οι άγγελοι παρουσιάζονται ως συνοδοί και υπερασπιστές της ψυχής.
Η εικόνα λειτουργεί πρωτίστως ως υπενθύμιση της μετάνοιας, της πνευματικής εγρήγορσης και της ευθύνης του ανθρώπου για τον τρόπο με τον οποίο ζει.
Από πού προέρχεται η πιο γνωστή διήγηση;
Η πιο λεπτομερής και επιδραστική αφήγηση για τα τελώνια βρίσκεται στον Βίο του Αγίου Βασιλείου του Νέου, ένα εκτενές βυζαντινό αγιολογικό έργο του 10ου αιώνα.
Σε αυτόν τον Βίο, ο μαθητής Γρηγόριος επιθυμεί να μάθει τι συνέβη μετά τον θάνατο μιας γυναίκας που ονομαζόταν Θεοδώρα. Μέσα σε όραμα, η Θεοδώρα εμφανίζεται και του περιγράφει την πορεία της ψυχής της μετά τον θάνατο.
Κατά τη διήγηση, συνοδεύεται από αγγέλους και συναντά διαδοχικά τελώνια, όπου δαιμονικές μορφές την κατηγορούν για διαφορετικές κατηγορίες αμαρτιών. Η συγκεκριμένη διήγηση έγινε μία από τις βασικές πηγές της μεταγενέστερης παράδοσης γύρω από τα «εναέρια τελώνια».
Είναι πράγματι 23 τα τελώνια;
Όχι ως καθολικά καθορισμένος αριθμός. Σε νεότερα ελληνικά κείμενα κυκλοφορούν συχνά λίστες με 23 τελώνια, ενώ άλλες παραδόσεις και εκδόσεις καταγράφουν διαφορετικό αριθμό και διαφορετική ταξινόμηση.
Η γνωστή βυζαντινή διήγηση της Θεοδώρας παρουσιάζεται σε πολλές εκδόσεις με περίπου είκοσι διαδοχικούς σταθμούς, ανάλογα με τον τρόπο αρίθμησης και την εκδοχή του κειμένου.
Γι’ αυτό δεν είναι σωστό να γράφουμε ότι «η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει πως υπάρχουν ακριβώς 23 τελώνια». Η αριθμημένη λίστα αποτελεί συγκεκριμένη μορφή μιας ευρύτερης παράδοσης και όχι δογματικά καθορισμένο αριθμό.
Ποια αμαρτήματα εμφανίζονται στις σχετικές διηγήσεις;
Στις διάφορες εκδοχές συναντώνται κατηγορίες όπως:
- η καταλαλιά και η κακολογία,
- το ψέμα,
- ο φθόνος,
- η οργή,
- η υπερηφάνεια,
- η φιλαργυρία,
- η τοκογλυφία και η αδικία,
- η μνησικακία,
- η μέθη και η γαστριμαργία,
- η μαγεία,
- διάφορα σαρκικά αμαρτήματα,
- ο φόνος,
- η κλοπή,
- και η ασπλαχνία.
Οι λίστες όμως δεν συμφωνούν πάντοτε ούτε στον αριθμό ούτε στη σειρά. Αυτό δείχνει ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται σαν ένα κυριολεκτικό και ενιαίο «τελωνειακό σύστημα» του μεταθανάτιου κόσμου.
Τι θέλει να τονίσει η παράδοση;
Ο πυρήνας της είναι πνευματικός. Η εικόνα των τελωνίων θέλει να τονίσει ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τη ζωή, τις πράξεις και τα πάθη του ως κάτι χωρίς συνέπειες.
Στην παράδοση αυτή ιδιαίτερη σημασία έχουν η μετάνοια, η εξομολόγηση, η ελεημοσύνη, η προσευχή, η συγχώρεση και η πνευματική προετοιμασία του ανθρώπου.
Δεν πρόκειται επομένως μόνο για μια περιγραφή του «τι συμβαίνει μετά», αλλά και για μια προτροπή σχετικά με το πώς πρέπει να ζει ο άνθρωπος τώρα.
Υπάρχουν αναφορές και σε παλαιότερα εκκλησιαστικά κείμενα;
Ναι. Η εικόνα της ψυχής που μετά τον θάνατο αντιμετωπίζει πονηρές δυνάμεις εμφανίζεται σε διάφορες μορφές σε παλαιότερα ασκητικά, αγιολογικά και λειτουργικά κείμενα.
Συναντώνται αναφορές σε «άρχοντες του αέρος», σε πονηρά πνεύματα που κατηγορούν την ψυχή και σε προσευχές ώστε η ψυχή να περάσει ανεμπόδιστα από τις δυνάμεις του σκότους.
Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι όλα τα κείμενα περιγράφουν ένα πλήρες σύστημα με συγκεκριμένα αριθμημένα τελώνια. Η αναλυτική μορφή που έγινε γνωστή μέσα από τη διήγηση της Θεοδώρας είναι πολύ πιο παραστατική.
Πρέπει τα τελώνια να θεωρούνται κυριολεκτικοί «σταθμοί»;
Εδώ υπάρχουν διαφορετικές ερμηνευτικές προσεγγίσεις μέσα στην ορθόδοξη γραμματεία. Ορισμένοι πνευματικοί συγγραφείς αντιμετωπίζουν την παράδοση αρκετά κυριολεκτικά, ενώ άλλοι τονίζουν ότι η γλώσσα των τελωνίων είναι συμβολική ή παραστατική.
Δεν χρειάζεται επομένως να φανταζόμαστε πραγματικά φυλάκια στον ουρανό όπου οι δαίμονες λειτουργούν ως τελώνες. Ακόμη και όσοι δίνουν ιδιαίτερη σημασία στην παράδοση δεν είναι απαραίτητο να αποδέχονται συγκεκριμένο αριθμό, γεωγραφική θέση ή μηχανιστική διαδικασία.
Η ουσία βρίσκεται στην πνευματική ευθύνη του ανθρώπου και όχι στη χαρτογράφηση του μεταθανάτιου κόσμου.
Ποιος κρίνει τελικά την ψυχή;
Στην ορθόδοξη χριστιανική πίστη ο τελικός Κριτής είναι ο Θεός.
Οι δαίμονες δεν παρουσιάζονται ως ανεξάρτητοι δικαστές που αποφασίζουν μόνοι τους την αιώνια τύχη ενός ανθρώπου. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή μια υπερβολικά κυριολεκτική ανάγνωση των τελωνίων μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η σωτηρία εξαρτάται από ένα είδος συναλλαγής ανάμεσα σε αγγέλους και δαίμονες.
Αυτή δεν είναι η ουσία της ορθόδοξης διδασκαλίας περί κρίσεως.
Τι σχέση έχουν τα τελώνια με την Τελική Κρίση;
Η ορθόδοξη παράδοση διακρίνει την κατάσταση της ψυχής μετά τον ατομικό θάνατο από την τελική και καθολική Κρίση που συνδέεται με τη Δευτέρα Παρουσία.
Οι αγιολογικές αφηγήσεις των τελωνίων εντάσσονται κυρίως στην προσπάθεια να περιγραφεί η μεταθανάτια πορεία της ψυχής. Δεν αντικαθιστούν όμως τη διδασκαλία της Εκκλησίας για τη Δευτέρα Παρουσία, την ανάσταση των νεκρών και την Τελική Κρίση.
Η διήγηση της Θεοδώρας
Στο παλιό κείμενο που έχει κυκλοφορήσει ευρέως στο διαδίκτυο περιγράφεται εκτενώς το όραμα του Γρηγορίου. Η Θεοδώρα αφηγείται ότι, την ώρα του θανάτου της, είδε πονηρά πνεύματα και δύο αγγέλους. Στη συνέχεια η ψυχή της παρουσιάζεται να ανεβαίνει και να περνά μέσα από διαδοχικούς ελέγχους.
Σε κάθε στάδιο εμφανίζονται κατηγορίες για συγκεκριμένες πράξεις της ζωής της, ενώ ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη μετάνοια, την εξομολόγηση, την ελεημοσύνη και τις προσευχές.
Η δραματική αυτή αφήγηση πρέπει να διαβάζεται μέσα στο είδος στο οποίο ανήκει: ως βυζαντινή αγιολογική και οραματική διήγηση. Δεν είναι πρακτικό εγχειρίδιο για τη γεωγραφία του ουρανού.
Γιατί η διήγηση έγινε τόσο γνωστή;
Οι εικόνες της είναι εξαιρετικά δυνατές: δαίμονες που κρατούν κατάστιχα, άγγελοι που συνοδεύουν την ψυχή, αμαρτίες που αποκαλύπτονται μία προς μία και μια δύσκολη πορεία προς την ουράνια βασιλεία.
Όλα αυτά δημιούργησαν μια παραστατική εικόνα που μπορούσε εύκολα να μεταδοθεί από γενιά σε γενιά και να χρησιμοποιηθεί σε κηρύγματα, διηγήσεις και πνευματικά αναγνώσματα.
Τι μπορούμε λοιπόν να πούμε με ασφάλεια;
Τα τελώνια δεν είναι μια σύγχρονη διαδικτυακή επινόηση. Υπάρχει παλιά ορθόδοξη παράδοση γύρω από την πνευματική δοκιμασία της ψυχής μετά τον θάνατο και τη σύγκρουσή της με τις δυνάμεις του κακού.
Η πιο λεπτομερής περιγραφή συνδέεται με τον βυζαντινό Βίο του Αγίου Βασιλείου του Νέου και τη διήγηση της Θεοδώρας.
Αυτό που δεν μπορούμε να πούμε με την ίδια βεβαιότητα είναι ότι υπάρχουν ακριβώς «23 τελώνια» και ότι κάθε λεπτομέρεια των μεταγενέστερων καταλόγων αποτελεί επίσημη και κυριολεκτική δογματική διδασκαλία.
Η βαθύτερη ιδέα της παράδοσης είναι διαφορετική: η ζωή έχει πνευματική ευθύνη, η μετάνοια έχει σημασία και ο άνθρωπος καλείται να προετοιμάζεται για τη συνάντησή του με τον Θεό.
Αυτό είναι ίσως και το ασφαλέστερο πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να διαβαστούν τα τελώνια της ψυχής.
Ads
